بازار آنلاین طلا در سالهای اخیر به یکی از مهمترین بخشهای اقتصاد دیجیتال ایران تبدیل شده و میلیونها کاربر بخشی از دارایی خود را از طریق پلتفرمهای آنلاین مدیریت میکنند. رشد این بازار، در کنار افزایش نقش آن در سرمایهگذاری خرد و حفظ ارزش دارایی، باعث شده موضوع تنظیمگری و طراحی زیرساختهای آن بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
گزارش تحلیلی جدید «میلی» با عنوان «نظارت بله، انحصار نه» که در اردیبهشت ۱۴۰۵ منتشر شده، به این پرسش میپردازد که تمرکز نگهداری داراییهای فیزیکی فعالان بازار در یک ساختار واحد، چگونه میتواند بر رقابت، کیفیت خدمات، نوآوری و تابآوری بازار آنلاین طلا اثر بگذارد. این گزارش ضمن تأکید بر ضرورت نظارت و شفافیت، هشدار میدهد که تبدیل سازوکارهای نظارتی به گلوگاههای زیرساختی میتواند در بلندمدت چالشهای جدیدی برای توسعه پایدار بازار آنلاین طلا ایجاد کند.
بازاری که دیگر نمیتوان آن را نادیده گرفت
بازار آنلاین طلا طی سالهای اخیر از یک سرویس نوظهور به بخشی تثبیتشده از اقتصاد دیجیتال کشور تبدیل شده است. میلیونها کاربر ایرانی امروز بخشی از دارایی خود را در قالب طلای دیجیتال نگهداری میکنند و پلتفرمهای فعال در این حوزه توانستهاند دسترسی به سرمایهگذاری در طلا را برای طیف وسیعی از مردم تسهیل کنند.
علاوه بر این، یکی از تفاوتهای کلیدی بازار آنلاین با شکل سنتی آن، نقدشوندگی سریعتر و امکان خریدوفروش در زمان کوتاهتر است؛ ویژگیای که به مرور، رفتار کاربران و حتی بخشی از جریان سرمایه در اقتصاد دیجیتال را تحت تأثیر قرار داده و باعث شده طلا از «کالای صرفاً فیزیکی» به «دارایی قابل مدیریت در بستر آنلاین» نزدیکتر شود.
رشد این بازار تنها به افزایش تعداد کاربران محدود نمانده و با توسعه تدریجی زیرساختهای تسویه، خریدوفروش، تحویل فیزیکی و خدمات مالی مبتنی بر طلا همراه بوده است. به همین دلیل، امروز تصمیمها صرفاً درباره یک محصول یا یک اپلیکیشن نیست؛ بلکه درباره معماری یک بازار است که کاربر انتظار دارد در آن، داراییاش امن باشد، امکان معاملهاش پایدار بماند و تجربهاش قابل پیشبینی و شفاف باشد.
از سوی دیگر، اعتماد عمومی در این بازار یکشبه شکل نگرفته است؛ این اعتماد در طول زمان و پس از عبور از آزمونهای مختلف ساخته شده و بخش مهمی از آن نیز به کیفیت تجربه کاربری، شفافیت رویهها و دسترسی آسان گره خورده است. بنابراین هر تصمیم ساختاری از مدلهای نگهداری دارایی گرفته تا سازوکارهای نظارت و معماری زیرساخت باید با در نظر گرفتن این واقعیت طراحی شود که کوچکترین اختلال یا ابهام، میتواند مستقیماً بر اعتماد عمومی و کیفیت خدمات اثر بگذارد؛ سرمایهای که مهمترین پشتوانه تداوم این بازار است.
مسئلهای فراتر از یک کسبوکار
گزارش میلی تأکید میکند که موضوع تمرکز زیرساخت نگهداری دارایی، صرفاً دغدغه یک شرکت یا یک بازیگر بازار نیست. به اعتقاد تدوینکنندگان این گزارش، تصمیمهایی که امروز درباره محل و شیوه نگهداری داراییهای فیزیکی اتخاذ میشود، میتواند آینده رقابت و نوآوری در کل صنعت را تحت تأثیر قرار دهد.
در این گزارش آمده است که وابستگی تمامی فعالان بازار به یک مسیر یا ساختار واحد، به مرور زمان میتواند ریسکهای جدیدی ایجاد کند؛ ریسکهایی که در شرایط عادی کمتر دیده میشوند اما در زمان بروز اختلال یا بحران، آثار آنها نمایان خواهد شد.
مرز باریک نظارت و انحصار
یکی از محورهای اصلی این گزارش، تفکیک میان «نظارت» و «تمرکز» است. میلی معتقد است اصل نظارت بر بازار آنلاین طلا ضرورتی انکارناپذیر است و شفافیت، گزارشدهی مستمر، استانداردهای امنیتی و امکان بازرسی باید جزء الزامات این صنعت باشد.
اما به باور این پلتفرم، شکل اجرای نظارت نیز به اندازه اصل آن اهمیت دارد. گزارش هشدار میدهد که اگر سازوکارهای نظارتی به تمرکز کامل زیرساخت نگهداری دارایی در یک نقطه منجر شوند، ممکن است خودِ ساختار تنظیمگری به منشأ ریسک تبدیل شود.
به بیان دیگر، پرسش اصلی این است که آیا نظارت مؤثر الزاماً به معنای تکمسیره شدن زیرساختهای بازار است یا میتوان مدلهایی طراحی کرد که هم شفاف و قابل نظارت باشند و هم از ایجاد وابستگی کامل جلوگیری کنند؟
ریسکهای تمرکز زیرساختی
بر اساس این گزارش، تمرکز کامل نگهداری داراییها در یک ساختار واحد، پیامدهایی فراتر از مسائل اجرایی دارد.
از نگاه میلی، مهمترین ریسک این مدل آن است که میتواند برای کل بازار یک گلوگاه عملیاتی ایجاد کند و وابستگی همه بازیگران را به عملکرد یک نقطه افزایش دهد؛ وضعیتی که هم انعطافپذیری کسبوکارها و امکان انتخاب زیرساختهای جایگزین را محدود میکند و هم در شرایط بحران یا اختلال، ریسک سیستمی را بالا میبرد و در نهایت به تضعیف تدریجی رقابت در بازار میانجامد.
گزارش تأکید میکند که تمرکز زیرساختی لزوماً معادل افزایش امنیت نیست و در بسیاری از صنایع مالی جهان، تابآوری از طریق توزیع کنترلشده ریسک میان چند بازیگر واجد صلاحیت تأمین میشود.
بازار چگونه بهای انحصار را میپردازد؟
میلی در این گزارش آثار احتمالی ادامه روند تمرکز را در دو بازه زمانی بررسی کرده است.
در کوتاهمدت، افزایش اصطکاک عملیاتی، کند شدن برخی فرایندها و کاهش کیفیت تجربه کاربران از جمله پیامدهای قابل پیشبینی عنوان شده است. اما نگرانی اصلی به آثار بلندمدت بازمیگردد؛ جایی که کاهش رقابت، افت نوآوری، تضعیف اعتماد عمومی و کاهش تابآوری بازار در شرایط بحرانی میتواند به چالشهای جدیتری تبدیل شود.
تجربه اقتصاد دیجیتال در سالهای اخیر نشان داده هر جا ساختارهای انحصاری شکل گرفتهاند، بازار در بلندمدت هزینه آن را پرداخت کرده است.
نظارت بله؛ انحصار نه
در بخش دیگری از گزارش، میلی بر حمایت خود از اصل نظارت تأکید کرده و اعلام کرده است که شفافیت کامل، دسترسی نهادهای ناظر به اطلاعات، گزارشدهی مستمر، استانداردهای امنیتی و امکان تطبیق و بازرسی را جزو الزامات غیرقابل چشمپوشی این صنعت میداند.
با این حال، این پلتفرم معتقد است الزام تمامی بازیگران به استفاده از یک مسیر واحد برای نگهداری داراییها، فراتر از نظارت بوده و میتواند به تمرکز عملیاتی غیرضروری منجر شود.
نظارت چندمسیره به جای تمرکز کامل
گزارش میلی در کنار طرح دغدغهها، پیشنهادهایی نیز برای طراحی متوازنتر زیرساخت بازار ارائه کرده است. بر اساس این پیشنهادها، میتوان به جای تمرکز کامل، مدلهایی مبتنی بر تعدد زیرساختهای مورد تأیید را طراحی کرد؛ مدلهایی که در آنها چند خزانه یا چند مسیر نگهداری دارایی، تحت استانداردهای یکسان و نظارت مستمر فعالیت کنند. در چنین مدلی، نهاد ناظر همچنان امکان کنترل و پایش کامل بازار را خواهد داشت اما وابستگی کل اکوسیستم به یک نقطه کاهش پیدا میکند.
از نگاه این گزارش، توسعه سامانههای نظارت برخط، تعریف معیارهای مشخص برای تأیید زیرساختها و رتبهبندی مراکز نگهداری دارایی میتواند بخشی از این راهکار باشد.
مسئله امروز، آینده بازار است
جمعبندی گزارش بر این نکته تأکید دارد که بحث اصلی، مخالفت با نظارت یا شفافیت نیست؛ بلکه نحوه طراحی حکمرانی بازار است. میلی معتقد است بازار آنلاین طلا اکنون به مرحلهای از بلوغ رسیده که تصمیمهای ساختاری آن باید با نگاه بلندمدت اتخاذ شوند؛ تصمیمهایی که بتوانند هم اعتماد عمومی را حفظ کنند، هم رقابت سالم را تقویت کنند و هم تابآوری بازار را در برابر بحرانها افزایش دهند.
در پایان این گزارش آمده است که توسعه پایدار اقتصاد دیجیتال نیازمند تنظیمگری هوشمند، متوازن و مبتنی بر کاهش ریسکهای ساختاری است؛ رویکردی که به جای ایجاد گلوگاههای جدید، زمینه رشد پایدار و رقابتپذیر بازار را فراهم کند.
میلی در یک نگاه
میلی تاکنون بیش از ۲۴٬۳ میلیون کاربر را جذب کرده و مجموع حجم طلای معاملهشده در این پلتفرم به ۲۱٬۸ تن رسیده است. همچنین بیش از ۶۰٬۴ میلیون تراکنش در این بستر ثبت شده و کاربران در کافهبازار به این اپلیکیشن امتیاز ۴.۳ از ۵ دادهاند؛ آماری که نشاندهنده مقیاس فعالیت و جایگاه این پلتفرم در بازار آنلاین طلا است.