بحث درباره هوش مصنوعی معمولاً با سرعت، سرمایهگذاری و آینده اقتصاد دیجیتال گره خورده، اما کمتر درباره هزینه پنهان آن حرف زده میشود؛ آب و انرژی. گزارش گاردین از شیلی تصویری روشن از آیندهای ارائه میدهد که بسیاری از کشورها، از جمله ایران، ممکن است با آن روبهرو شوند: رقابت برای توسعه زیرساختهای دیجیتال در شرایط کمآبی، فرسودگی شبکه انرژی و ضعف تنظیمگری محیطزیستی. مسئله فقط مراکز داده نیست؛ مسئله این است که اقتصاد دیجیتال دقیقاً چه چیزی را مصرف میکند تا «هوشمند» بماند. تمدن بشری حالا برای تولید چند تصویر بامزه با هوش مصنوعی، سفرههای آب زیرزمینی را هم وارد بازی کرده است. شاهکار گونه ما همین است. در ادامه ترجمه کامل گزارش گاردین را میخوانید.
آنچه اینجا میبینید تالابی بیآب است؛ چگونه رونق مراکز داده، ابرخشکسالی شیلی را تشدید میکند؟
این کشور در حال تبدیل شدن به قطب فناوری بعدی آمریکای لاتین است، اما جوامع محلی در برابر آن مقاومت میکنند.
کوههای آند، گسترهای را قاب گرفتهاند که روزگاری تالاب بود و اکنون به کشتزاری خشک از علفهای زردرنگ تبدیل شده است. رودریگو وایهخوس، دانشجوی سال آخر حقوق، پنج سال پیش هنگامی که تالاب کیلیکورا در حومه شمالی سانتیاگو را زیر نظر داشت، متوجه این تغییر شد. یکی از بزرگترین تالابهای شیلی به وسعت ۴۶۸٬۴ هکتار، که تا حدی تحت حفاظت قرار داشت، درست مقابل چشمانش در حال خشک شدن بود.
وایهخوس که همراه با فعالان گروه «مقاومت اجتماعی-محیطزیستی کیلیکورا» به بررسی علل این پدیده پرداخته است، میگوید: «آنچه اینجا میبینید تالابی بیآب است.» او میافزاید: «فهمیدم که کیلیکورا میزبان بزرگترین تمرکز مراکز داده در آمریکای لاتین است.»
تلاش شیلی برای تبدیل شدن به قطب فناوری منطقه اکنون با واکنشهای منفی روبهرو شده است؛ چرا که مراکز داده آب تالابهای گرفتار خشکسالی را میمکند و سالانه میلیاردها لیتر آب مصرف میکنند. در حالی که شرکتهایی مانند گوگل و مایکروسافت از نحوه مصرف آب خود دفاع میکنند، ساکنان محلی بر ایجاد شغل اندک، مصرف بالای برق و شکست طرحهای جبران خسارت زیستمحیطی تأکید دارند.
با ۳۳ مرکز داده فعال و ۳۴ مرکز در دست احداث، کارشناسان خواستار راهحلهای پایدار، مانند انتقال این مراکز به جنوب شیلی، برای ایجاد تعادل میان رشد فناوری و محدودیتهای بومشناختی هستند.
رونق مراکز داده در شیلی از سال ۲۰۱۵ آغاز شد؛ زمانی که گوگل نخستین و بزرگترین اتاق سرور خود را در آمریکای لاتین در کیلیکورا افتتاح کرد. از آن زمان تاکنون، پنج مرکز داده دیگر نیز در این منطقه مستقر شدهاند که توسط شرکت برزیلی آسنتی، شرکت شیلیایی سوندا و شرکتهای آمریکایی سیریون و مایکروسافت اداره میشوند. بشر هرجا اینترنت میبرد، بعدش باید دنبال آب بگردد. الگوی توسعه در قرن بیستویکم، ظاهراً همین است.
وایهخوس در گزارشی در سال ۲۰۲۲ برآورد کرد که بزرگترین مراکز داده منطقه، شامل آسنتی، گوگل، مایکروسافت و سوندا، سالانه ۱.۵ میلیارد لیتر آب مصرف میکنند. تنها تأسیسات گوگل دارای حقابهای است که امکان برداشت ۵۰ لیتر آب در ثانیه را فراهم میکند؛ رقمی تقریباً معادل مصرف سالانه ۸۵۰۰ خانوار شیلیایی.
مطالعات نشان میدهد سطح سفرههای آب زیرزمینی در زیر تالاب کیلیکورا طی دهههای گذشته، به دلیل برداشت شدید آب برای فعالیتهای صنعتی رو به رشد منطقه و در شرایط خشکسالی شدید، بهطرز هشداردهندهای کاهش یافته است. وایهخوس میگوید: «بدترین بخش ماجرا این است که نه شرکتها و نه مقامات آب دقیقاً نمیگویند چه میزان آب از تالاب برداشت میشود. ارقام بسیار مبهم هستند.»
گسترش مراکز داده در کیلیکورا بخشی از یک برنامه ملی است که سال گذشته در دولت سوسیالدموکرات گابریل بوریک، رئیسجمهور پیشین، راهاندازی شد. این برنامه با هدف جذب سرمایهگذاری در بخش فناوری، بهدنبال آن است که شیلی را به قطب فناوری آمریکای لاتین تبدیل کند؛ کشوری که پس از برزیل و مکزیک در رده سوم منطقه قرار دارد.
نیکلاس خارا، پژوهشگر دانشگاه فنی فدریکو سانتا ماریا، میگوید: «شیلی به دلیل ثبات سیاسی و اتصال سریع اینترنتیاش، برای شرکتهای فناوری بینالمللی که زیرساخت مراکز داده را توسعه میدهند، جذاب است.»
با این حال، خارا و دیگر کارشناسان هشدار میدهند که بدون مقررات قویتر برای این صنعت، هزینههای زیستمحیطی میتواند سنگین باشد؛ زیرا مراکز داده برای خنکسازی شبکههای سرور خود به حجم زیادی آب نیاز دارند. در شیلی، این کار اغلب با سامانههای مبتنی بر آب انجام میشود که ارزانتر از سامانههای خنککننده مبتنی بر هوا هستند.
خارا میافزاید که مراکز داده مرتبط با هوش مصنوعی، اغلب تا ۱۰ برابر بیشتر از مراکز ذخیرهسازی داده آب مصرف میکنند. او میگوید: «ما باید راههایی برای استفاده بهینهتر از آب پیدا کنیم.»
مطالعات نشان میدهد ۱۰ تا ۵۰ پاسخ با طول متوسط از نسخه GPT-3 چتجیپیتی شرکت اوپنایآی، تقریباً معادل مصرف یک بطری ۵۰۰ میلیلیتری آب است. میزان مصرف آب همچنین بسته به موقعیت جغرافیایی متفاوت است؛ در اقلیمهای گرم و خشک، سامانههای خنککننده تبخیری مراکز داده در مقایسه با مناطق سردتر و مرطوبتر کارایی کمتری دارند.
در شیلی، ابرخشکسالی بیش از ۱۵ سال است که ادامه دارد. پابلو ساریکولئا، اقلیمشناس و دانشیار دانشگاه شیلی، میگوید: «این پدیدهای است که در بخش بزرگی از کشور شاهد آن هستیم.»
شدیدترین اثرات در منطقه مرکزی اطراف سانتیاگو احساس شده است؛ جایی که بیشتر مراکز داده موجود و در دست احداث قرار دارند. ساریکولئا که سالها الگوهای خشکسالی را مطالعه کرده، میگوید پیشبینیها برای کیلیکورا نشاندهنده کاهش شدید دسترسی به آب است.
او میگوید: «تا سال ۲۰۷۰ انتظار میرود بارش سالانه بهطور قابلتوجهی کاهش یابد، در حالی که میانگین دما ممکن است از ۱۵.۶ درجه سانتیگراد به ۱۷.۴ درجه برسد. این موضوع به تبخیر بیشتر و کاهش آب در دسترس منجر خواهد شد.» او اضافه میکند: «فکر نمیکنم استقرار مراکز داده در مناطقی که منابع آب در آنها کمیاب است، کار درستی باشد.»
او پیشنهاد میکند جنوب شیلی، که از نظر منابع آب نسبتاً غنی است، مکان پایدارتری برای چنین زیرساختهایی باشد. ساریکولئا میگوید: «در سانتیاگو، مراکز داده احتمالاً فشار بیشتری بر منابع آب وارد کرده و اثرات تغییرات اقلیمی را تشدید خواهند کرد.» او ادامه میدهد: «این موضوع به یک مسئله اخلاقی هم تبدیل میشود؛ آیا ما اولویت دسترسی به آب را به شرکتهای فناوری میدهیم یا به مردم؟»
سخنگوی مایکروسافت میگوید مراکز داده این شرکت در شیلی از فناوریهای خنککننده مبتنی بر هوا استفاده میکنند که نیاز کمتری به آب برای رطوبترسانی دارند. او میگوید: «مایکروسافت همچنین در حال پیشبرد پروژههای احیا، دسترسی و بازسازی منابع آب در حوضه آبریز مایپو، از جمله مناطقی از کلانشهر سانتیاگو است.»
یک آژانس روابط عمومی که از طرف شرکت برزیلی آسنتی پاسخ داده، اعلام کرده است مراکز داده این شرکت در کیلیکورا از سامانههای چیلر خنکشونده با هوا استفاده میکنند و مصرف سالانه آب آنها معادل مصرف ۱۶ خانوار است. این شرکت اعلام کرد: «فعالیتهای آسنتی در کیلیکورا، با توجه به مشخصات فنی سامانههای آب و خنککننده آن، تأثیری بر تخریب خاک یا ایجاد خطر برای تالاب اطراف ندارد.»
شرکتهای سیریون، گوگل و سوندا به درخواستها برای اظهار نظر پاسخ ندادند. طبق گزارش زیستمحیطی اخیر گوگل، مرکز داده کیلیکورا در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۶۱ میلیون لیتر آب مصرف کرده است؛ رقمی که به گفته این شرکت، کمتر از مصرف سالانه یک زمین گلف است. مقایسهای که احتمالاً قرار است خیال همه را راحت کند؛ چون ظاهراً وقتی بحران آب داریم، معیار اخلاقیمان زمین گلف شده است.
ما اینجا به مراکز داده بیشتری نیاز نداریم که آب ما را بردارند تا مردم در جهانی بتوانند با هوش مصنوعی تصاویر بامزه تولید کنند.
تانیا رودریگز، ساکن سِرییوس
فراتر از مصرف آب، مراکز داده نگرانیهایی را نیز درباره تقاضای بالای انرژی ایجاد کردهاند. مطالعات برآورد میکنند که تا سال ۲۰۳۲ مصرف برق شیلی میتواند بیش از چهار برابر افزایش یابد و از ۳۲۵ مگاوات به حدود ۱۲۰۷ مگاوات برسد.
در مناطقی با تراکم بالای مراکز داده، مانند کیلیکورا، این مسئله میتواند امنیت تأمین انرژی را تهدید کند. مراکز داده هماکنون ۶۲ درصد از مصرف برق این منطقه را به خود اختصاص دادهاند. حدود ۸۰ درصد از سبد برق شیلی از منابع تجدیدپذیر تأمین میشود و انرژی خورشیدی و بادی تقریباً نیمی از آن را تشکیل میدهند. با این حال، بسیاری از مراکز داده همچنان به ژنراتورهای پشتیبان سوخت فسیلی متکی هستند؛ موضوعی که نگرانیهایی را درباره انتشار کربن ایجاد کرده است.
آسنتی و مایکروسافت ادعا میکنند برق مصرفی فعالیتهایشان از منابع تجدیدپذیر تأمین میشود تا انتشار گازهای گلخانهای کاهش یابد. با این حال، شبکه برق شیلی انرژی را از منابع مختلف ترکیب میکند و همین موضوع تعیین منشأ دقیق برق مصرفی را دشوار میسازد.
الکساندرا آرانسیبیا، فعال اجتماعی و عضو شورای شهر کیلیکورا، میگوید از فقدان پاسخگویی صنعت فناوری ناامید شده است. او میگوید: «یک دهه پیش، گوگل با هیاهو و شعارهایی مثل «گوگل، همسایه ما» وارد شد، اما حضورش در جامعه بسیار کمرنگ بوده است.»
او میگوید تعداد مشاغل ایجادشده توسط مرکز داده محدود بوده است. بر اساس آمار خود گوگل، ساخت اتاق سرور کیلیکورا به هزار کارگر نیاز داشت و در مرحله بهرهبرداری، ۲۰۸ نفر در آن استخدام شدند.
به گفته او، آنچه برای ساکنان نگرانکنندهتر بوده، فقدان شفافیت درباره تأثیرات زیستمحیطی است. او میگوید: «وقتی از مقیاس مصرف آب آنها مطلع شدیم، از نمایندگان شرکت دعوت کردیم در جلسات شورای محلی شرکت کنند و توضیح دهند چگونه قصد دارند این اثرات را جبران کنند. پاسخ روشنی نداشتند.»
تجربه کیلیکورا با مراکز داده، در دیگر بخشهای منطقه سانتیاگو نیز زنگ خطر را به صدا درآورده است. در سال ۲۰۲۴، ساکنان بخش سریوس موفق شدند طرح احداث دومین مرکز داده گوگل را متوقف کنند. تانیا رودریگس، معلمی که در آن منطقه زندگی میکند، میگوید: «در سال ۲۰۱۹ از این پروژه در محله خود مطلع شدیم. وقتی فهمیدیم چه میزان آب نیاز دارد، نگران شدیم.»
گوگل حقابهای را تأمین کرده بود که به این شرکت اجازه میداد تا ۲۲۸ لیتر در ثانیه، تقریباً معادل مصرف ۴۰ هزار خانوار، از ذخایر آب زیرزمینی سریوس برداشت کند. در سال ۲۰۲۴، ساکنان موفق شدند این پروژه را متوقف کنند؛ زیرا در ارزیابیهای آن، تأثیرات بحران اقلیمی بهدرستی در نظر گرفته نشده بود. این شرکت همچنین پذیرفت سامانه خنککننده خود را بازنگری کند.
رودریگو وایهخوس، فعال اجتماعی
این پروژه اکنون متوقف شده و مقامات محیط زیست خواستار مطالعات بیشتری درباره مصرف آب آن شدهاند. رودریگس میگوید: «ما اینجا به مراکز داده بیشتری نیاز نداریم که آب ما را بردارند تا مردم در شمال جهانی بتوانند با هوش مصنوعی تصاویر بامزه تولید کنند.»
فراخوانها برای وضع مقررات سختگیرانهتر زیستمحیطی برای مراکز داده احتمالاً با مقاومت دولت راستگرای جدید آنتونیو کاست، رئیسجمهور، روبهرو خواهد شد. او در جریان مبارزات انتخاباتی خود شعار «مقررات کمتر، سرمایهگذاری بیشتر» را ترویج کرد و در نخستین روز کاریاش در ماه مارس، ۴۳ مصوبه زیستمحیطی را لغو کرد.
پاملا پو، کارشناس سیاستگذاری در سازمان غیردولتی اکوسور فونداسیون، میگوید: «تضعیف استانداردهای ارزیابی زیستمحیطی از دولت پیشین آغاز شد، اما کاست آن را فراتر برده و ما را عملاً بدون هیچ کف حمایتی رها کرده است.»
این همان چیزی است که فعالانی مانند رودریگو وایهخوس میگویند باید تغییر کند. او میگوید: «من مراکز داده را شیطانی نمیدانم. همه ما عاشق اینترنت هستیم، اما نه به قیمت از دست دادن آب.»
- این مقاله در ۲۶ مه ۲۰۲۶ اصلاح شد. در نسخه قبلی آمده بود که ۸۰ درصد از «ترکیب انرژی» شیلی از منابع تجدیدپذیر تأمین میشود، در حالی که منظور «ترکیب برق» این کشور بوده است.
منبع: گاردین