نمایشگاه کتاب تهران امسال در شرایطی متفاوت و عمدتاً بهصورت مجازی برگزار شد؛ رویدادی که سالها مهمترین اتفاق فرهنگی کشور محسوب میشد، اما حالا آمارهای فروش آن تصویری نگرانکننده از وضعیت بازار نشر و قدرت خرید مردم ارائه میدهد.
بر اساس آمارهای منتشرشده، مجموع فروش نمایشگاه امسال به حدود ۶۰۰ هزار جلد کتاب رسیده است؛ در حالی که سال گذشته در بخش حضوری و مجازی نمایشگاه، بیش از ۳ میلیون نسخه کتاب فروخته شده بود. فقط در بخش مجازی سال گذشته بیش از یکمیلیون و ۸۰۰ هزار جلد کتاب فروش رفت و بخش حضوری نیز بیش از یکمیلیون و ۲۰۰ هزار نسخه فروش داشت.
این افت سنگین فروش، برای بسیاری از فعالان حوزه نشر فقط یک عدد نیست؛ نشانهای است از فشار اقتصادیای که حالا به بازار کتاب هم رسیده است. ناشران میگویند در ماههای اخیر، کتاب بیش از گذشته از سبد خرید خانوار حذف شده و حتی مخاطبان جدی کتاب هم خریدهایشان را محدود کردهاند.
در عین حال، برخی فعالان بازار نشر معتقدند برخلاف کاهش فروش، علاقه به کتاب کمتر نشده است. به گفته آنها، در هفتهها و ماههای اخیر، بهویژه پس از بحرانها و تنشهای اجتماعی، اقبال به کتاب و مطالعه حتی بیشتر هم شده، اما مسئله اصلی کاهش توان خرید مردم است.
امسال علاوه بر شرایط اقتصادی، حذف بنهای خرید کتاب برای دانشجویان، طلاب و اعضای هیئت علمی نیز بر وضعیت فروش تأثیر گذاشت. بسیاری از سازمانها و نهادها هم برخلاف سالهای گذشته، خریدهای حمایتی یا بنهای سازمانی کتاب را کنار گذاشتند؛ موضوعی که به گفته ناشران، بازار نمایشگاه را بهشدت کوچکتر کرده است.
برخی ناشران میگویند هزینههای جاری صنعت نشر نیز به شکل کمسابقهای افزایش یافته؛ از قیمت کاغذ و چاپ گرفته تا بستهبندی و ارسال سفارشها. در مواردی حتی هزینه ارسال یک کتاب از قیمت خود کتاب بیشتر شده و همین موضوع، فروش مجازی را با چالش جدی مواجه کرده است.
از سوی دیگر، ناشران نسبت به برگزاری صرفاً مجازی نمایشگاه نیز انتقاد دارند. آنها معتقدند نمایشگاه کتاب فقط محل فروش نیست؛ فضایی است برای دیده شدن ناشران، ارتباط مستقیم با مخاطب و شکلگیری تعاملات فرهنگی. در فضای آنلاین، مخاطبان معمولاً فقط سراغ ناشران و کتابهایی میروند که از قبل میشناسند و همین مسئله باعث شده ناشران کوچکتر کمتر دیده شوند.
در روزهای اخیر، انتشار شایعاتی درباره احتمال برگزاری حضوری نمایشگاه کتاب نیز خبرساز شد، اما معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اعلام کرده که هنوز زمان و مکان قطعی برگزاری نمایشگاه مشخص نشده و تصمیمگیری نهایی پس از بررسیهای کارشناسی و تصویب در شورای سیاستگذاری انجام خواهد شد.
آنچه از نمایشگاه کتاب امسال باقی مانده، فقط کاهش آمار فروش نیست؛ تصویری روشن از وضعیتی است که در آن بازار نشر، مخاطبان کتاب و فعالان فرهنگی همزمان زیر فشار اقتصاد قرار گرفتهاند. جایی که حتی مهمترین رویداد فرهنگی کشور هم دیگر نمیتواند از واقعیت معیشت مردم فاصله بگیرد.