پوریا نجفی، فعال حوزه فناوری و پرداخت / در جهان امروز، اینترنت دیگر یک ابزار جانبی برای ارتباطات نیست، ستون فقرات اقتصاد مدرن است. از بانکداری و تجارت الکترونیکی گرفته تا حملونقل، آموزش، سلامت، تبلیغات، رسانه، خدمات ابری، هوش مصنوعی و حتی صنایع سنتی، همه بر بستر اینترنت فعالیت میکنند. کشورها امروز نه فقط بر سر منابع طبیعی، بلکه بر سر کیفیت زیرساخت دیجیتال و سهم خود از اقتصاد اینترنت رقابت میکنند.
اما در ایران، اینترنت طی سالهای اخیر به جای آنکه یک زیرساخت پایدار، قابل اعتماد و قابل پیشبینی باشد، به یکی از مهمترین عوامل نااطمینانی در فضای کسبوکار تبدیل شده است، عدم اعتماد که هزینه آن را استارتاپها، شرکتهای فناوری، فروشگاههای آنلاین، فعالان صادرات خدمات دیجیتال، سرمایهگذاران و حتی اقتصاد کلان کشور پرداخت میکنند.
قطع و اختلال اینترنت، محدودسازی پلتفرمها، کاهش کیفیت دسترسی، افزایش فیلترینگ و ابهام در سیاستگذاری، تنها تجربه کاربران را مختل نکرده ، بلکه میلیاردها تومان خسارت مستقیم و غیرمستقیم به اقتصاد دیجیتال ایران وارد کرده است. امروز بسیاری از شرکتها نه برای توسعه، بلکه برای بقا میجنگند.
اینترنت؛ زیرساخت حیاتی اقتصاد دیجیتال
در اقتصاد مدرن، اینترنت همان نقشی را دارد که برق و شبکه حملونقل در اقتصاد صنعتی داشتند. بدون اتصال پایدار، هیچ اکوسیستم دیجیتالی نمیتواند رشد کند.
- فروشگاههای اینترنتی بدون دسترسی پایدار مشتریان عملاً تعطیل میشوند.
- شرکتهای نرمافزاری بدون ارتباط با سرویسهای جهانی توان رقابت ندارند.
- استارتاپها بدون بازار آنلاین مقیاسپذیر نمیشوند.
- فریلنسرها و صادرکنندگان خدمات دیجیتال بدون اینترنت آزاد درآمد ارزی خود را از دست میدهند.
اقتصاد دیجیتال، اقتصادی مبتنی بر اتصال است. هر اختلال در این اتصال، مستقیماً به اقتصاد کشور آسیب میزند.
نمودارها و تصاویر وضعیت اینترنت و اختلالات شبکه در ایران
گزارشها از افزایش گسترده استفاده کاربران ایرانی از VPN برای دسترسی به اینترنت آزاد خبر میدهند.
برخی گزارشها از افزایش چندصد درصدی تقاضای VPN در دورههای تشدید محدودیت اینترنت خبر میدهند.
خسارت خاموش اختلال اینترنت به کسبوکارها
وقتی اینترنت مختل میشود خسارت فقط به معنای کاهش چند ساعت فروش نیست و تاثیر آن براقتصاد دیجیتال زنجیرهای بههم پیوسته است و اختلال در آن، کل اکوسیستم را تحت تأثیر قرار میدهد.
۱. خسارت مستقیم مالی
کسبوکارهای آنلاین با هر اختلال اینترنتی دچار:
- کاهش فروش
- افت تراکنشهای مالی
- توقف کمپینهای تبلیغاتی
- افزایش هزینه جذب مشتری
- کاهش اعتماد کاربران
- افت ترافیک و تعامل
میشوند برای بسیاری از کسبوکارهای کوچک، حتی چند روز اختلال میتواند به معنای بحران نقدینگی و ناتوانی در پرداخت حقوق کارکنان باشد.
شرکتهایی که سالها برای ساخت بازار و جامعه مشتریان خود زمان صرف کردهاند، ناگهان دسترسی به مشتریانشان را از دست میدهند.
۲. آسیب به صادرات خدمات فناوری
یکی از مهمترین ظرفیتهای اقتصاد دیجیتال ایران، صادرات خدمات فناوری است از توسعه نرمافزار و خدمات ابری گرفته تا امنیت سایبری، طراحی محصول، بازیسازی، هوش مصنوعی و فریلنسینگ.
اماحضور در بازار جهانی بدون اینترنت پایدار ممکن نیست.
اختلال اینترنت باعث میشود:
- پروژههای خارجی متوقف شوند.
- ارتباط با مشتریان جهانی آسیب ببیند.
- دسترسی به ابزارهای توسعه محدود شود.
- اعتماد مشتریان خارجی از بین برود.
در بازار رقابتی جهانی، مشتری خارجی منتظر بازگشت اینترنت ایران نمیماند پروژه به سادگی به کشوری دیگر منتقل میشود.
۳. مهاجرت سرمایه انسانی
اقتصاد دیجیتال بیش از هر چیز بر نیروی انسانی متخصص متکی است.
اما وقتی آینده اینترنت نامطمئن باشد، مهاجرت برای متخصصان فناوری به انتخابی جدی تبدیل میشود.
برنامهنویسان، متخصصان امنیت، تحلیلگران داده، مدیران محصول و نیروهای زیرساخت، زمانی که امکان فعالیت پایدار و رقابت جهانی را محدود ببینند، به دنبال بازارهای امن تری میروند.
این راه شاید بزرگترین خسارت بلندمدت محدودسازی اینترنت باشد خروج تدریجی مهمترین سرمایه اقتصاد دیجیتال ایران خواهد بود.
۴. کاهش سرمایهگذاری در اکوسیستم استارتاپی
هیچ سرمایهگذاری در بازاری که زیرساخت اصلی آن بیثبات باشد، برنامه بلندمدت تعریف نمیکند.
در سالهای اخیر:
- جذب سرمایه استارتاپ کاهش یافته.
- بسیاری از پروژهها متوقف یا کوچک شدهاند.
- ورود سرمایه خارجی تقریباً از بین رفته.
- شرکتها به جای توسعه، درگیر مدیریت بحران شدهاند.
اینترنت نامطمئن، بزرگترین دشمن سرمایهگذاری در اقتصاد دیجیتال خواهد بود.
ایران یکی از بزرگترین مصرفکنندگان VPN در جهان
در بسیاری از کشورهای دنیا، VPN ابزاری برای حفظ حریم خصوصی یا امنیت ارتباطات است اما در ایران به ابزاری برای دسترسی عادی به اینترنت تبدیل شده است.
طبق برخی گزارشها، بین ۷۰ تا ۹۰ درصد کاربران ایرانی از VPN و ابزارهای دور زدن فیلترینگ استفاده میکنند.
این یعنی:
- اینترنت آزاد به کالایی پولی تبدیل شده است.
- کاربران برای دسترسی عادی هزینه اضافه پرداخت میکنند.
- فیلترینگ، بازار عظیمی برای فروش VPN ایجاد کرده است.
اقتصاد فیلترینگ بازار چندصد میلیون دلاری VPN
یکی از مهمترین پیامدهای محدودسازی اینترنت، شکلگیری «اقتصاد فیلترینگ» است.
برخی برآوردها ارزش بازار VPN در ایران را صدها میلیون دلار در سال تخمین میزنند بازاری که با افزایش محدودیتها، رشد بیشتری پیدا کرده است.
در عمل:
- کاربران هزینه دسترسی آزاد را پرداخت میکنند.
- فروشندگان VPN سودهای کلان به دست میآورند.
- اینترنت آزاد از یک حق عمومی به یک سرویس قابل خرید تبدیل میشود.
این وضعیت، تناقض بزرگی در سیاستگذاری اینترنت ایجاد کرده است، محدودیتها افزایش پیدا میکند، اما بازار دور زدن محدودیتها نیز همزمان بزرگتر میشود.
ورود اینترنت سفید، اینترنت اضطراری، اینترنت طبقاتی به ادبیات فناوری کشور
شاید یکی از مهمترین تغییرات سالهای اخیر، فقط کاهش کیفیت اینترنت نباشد،بلکه ورود مفاهیمی مانند:
- اینترنت سفید
- اینترنت اضطراری
- اینترنت حرفهای
- اینترنت طبقاتی
به ادبیات رسمی حوزه فناوری کشور باشد.
واژههایی که تا چند سال پیش غیرقابل تصور به نظر میرسیدند، امروز به بخشی از گفتوگوی سیاستگذاری تبدیل شدهاند.
اینترنت سفید، اینترنت محدود به فهرست مجاز
در مدل اینترنت سفید، کاربران تنها به مجموعهای از سرویسها و وبسایتهای مشخص دسترسی دارند.
اما اقتصاد دیجیتال با اینترنت محدود سازگار نیست.
نوآوری نیازمند:
- دسترسی آزاد به اطلاعات
- ارتباط با بازار جهانی
- ابزارهای بینالمللی توسعه
- سرویسهای ابری و AI
- ارتباطات بینالمللی پایدار
است.
اینترنت محدود، اقتصاد دیجیتال محدود و فضای بسته فناوری را رقم می زند .
اینترنت اضطراری، تبدیل وضعیت موقت به رویه دائمی
یکی دیگر از مفاهیمی که به تدریج وارد ادبیات فناوری کشور شده، «اینترنت اضطراری» است،مدلی که در آن در شرایط خاص، سطح دسترسی اینترنت کاهش پیدا میکند.
نگرانی اصلی فعالان اقتصاد دیجیتال این است که وضعیت اضطراری، به تدریج به شرایط دائمی تبدیل شود.
بازار فناوری نیازمند:
- ثبات
- قابلیت پیشبینی
- اعتماد زیرساختی
- اتصال پایدار
است و اینترنت اضطراری، این اعتماد را کاهش می دهد.
اینترنت طبقاتی، اینترنت بهتر برای گروهی محدود
در ماههای اخیر، بحث «اینترنت حرفهای» یا «اینترنت ویژه کسبوکارها» بار دیگر مطرح شده است مدلی که هدف آن ارائه دسترسی پایدارتر برای برخی شرکتها و گروههای خاص است.
اگرچه این مدل میتواند بخشی از مشکلات عملیاتی کسبوکارها را کاهش دهد، اما نگرانی اصلی، عادیسازی تبعیض در دسترسی به اینترنت است.
یعنی:
- بخشی از جامعه اینترنت بهتر داشته باشد.
- بخش بزرگی از مردم همچنان با محدودیت مواجه باشند.
- دسترسی آزاد به اینترنت به امتیاز تبدیل شود، نه حق عمومی.
اقتصاد دیجیتال زمانی رشد میکند که کل اکوسیستم به اینترنت پایدار دسترسی داشته باشد نه فقط بخشی صاحب کسب و کار بدون در نظر گرفتن مشتریان
نقش شرکت زیرساخت، فعالان فناوری و سازمان نظام صنفی رایانهای
در این میان، شرکت ارتباطات زیرساخت تلاش کرده با توسعه ظرفیت شبکه و مدیریت ترافیک، بخشی از مشکلات فنی را کاهش دهد.
اما مسئله اصلی همچنان سیاستگذاری کلان اینترنت است.
از سوی دیگر، فعالان حوزه فناوری، تشکلهای تخصصی و اعضای سازمان نظام صنفی رایانهای کشور بارها نسبت به پیامدهای ادامه محدودسازی هشدار دادهاند.
آنها معتقدند:
- اینترنت پایدار پیشنیاز رشد اقتصاد دانشبنیان است.
- محدودسازی، مزیت رقابتی شرکتهای ایرانی را از بین میبرد.
- ادامه وضعیت فعلی، مهاجرت سرمایه و نیروی انسانی را تشدید میکند.
- بازار فناوری ایران را کوچکتر میکند.
فرصتهایی که هنوز از بین نرفتهاند
با وجود تمام چالشها، اقتصاد دیجیتال ایران همچنان ظرفیتهای بزرگی دارد.
۱. بازار بزرگ داخلی
ایران یکی از بزرگترین بازارهای آنلاین منطقه را دارد و میلیونها کاربر اینترنتی، ظرفیت بزرگی برای تجارت الکترونیک و خدمات دیجیتال ایجاد کردهاند.
۲. نیروی انسانی متخصص
برنامهنویسان و متخصصان ایرانی همچنان توان رقابت منطقهای و جهانی دارند.
۳. صادرات خدمات دیجیتال
صادرات نرمافزار، خدمات ابری، هوش مصنوعی و محصولات این حوزه را میتواند به یکی از مهمترین منابع ارزآوری کشور تبدیل شود.
۴. توسعه دولت دیجیتال
اینترنت پایدار میتواند هزینه حکمرانی را کاهش دهد، شفافیت را افزایش دهد و کیفیت خدمات عمومی را بهبود ببخشد.
مطالبه از وزیر ارتباطات
امروز مطالبه فعالان اقتصاد دیجیتال روشن است:
- اینترنت پایدار
- دسترسی قابل پیشبینی
- کاهش محدودیتهای آسیبزننده به اقتصاد
- شفافسازی درباره خسارت اقتصادی اختلال اینترنت
- دفاع واقعی از کسبوکارهای دیجیتال
- مقابله با گسترش اینترنت طبقاتی
- بازگرداندن اعتماد به اکوسیستم فناوری کشور
وزیر ارتباطات باید فراتر از توسعه فنی شبکه عمل کند و به مدافع واقعی اقتصاد دیجیتال تبدیل شود.
فعالان بازار انتظار دارند:
- هزینه اقتصادی اختلال اینترنت شفاف اعلام شود.
- از حقوق کسبوکارهای آنلاین دفاع شود.
- دسترسی پایدار به اینترنت بینالملل تضمین شود.
- فضای نااطمینانی کاهش پیدا کند.
آینده اینترنت آزاد در ایران ، نقطه تصمیم اقتصاد دیجیتال
مسئله امروز فقط سرعت اینترنت نیست آینده اقتصاد دیجیتال ایران است که در مبهمترین وضعیت خود بهسر می برد.
اگر اینترنت به زیرساختی غیرقابل پیشبینی و محدود تبدیل شود قطعا به ضرر حوزه فناوری کشور خواهد بود و عواقب آن باعث کاهش اعتماد به این حوزه خواهد شد:
- سرمایهگذاری کاهش پیدا میکند.
- مهاجرت افزایش مییابد.
- نوآوری متوقف میشود.
- سهم ایران از اقتصاد دیجیتال منطقه کوچکتر خواهد شد.
اما اگر سیاستگذاری اینترنت به سمت ثبات، دسترسی آزاد و حمایت واقعی از اقتصاد دیجیتال حرکت کند، هنوز فرصت بازسازی اعتماد و توسعه این بازار وجود دارد.
اینترنت امروز فقط یک فناوری نیست شریان حیاتی اقتصاد آینده ایران است.
بدون اینترنت آزاد، پایدار و قابل اتکا، توسعه اقتصاد دیجیتال تنها یک شعار باقی خواهد ماند.