به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک به نقل از بیمه داری نوین، این مقاله بهمنظور ارائه یک چارچوب نظاممند برای انتخاب «کشور مرجع» در پژوهشها و مطالعات تطبیقی صنعت بیمه ایران تهیه شده است.
هدف این چارچوب، جلوگیری از خطاهای راهبردی ناشی از مقایسه نامتناسب، و افزایش قابلیت استفاده سیاستی از پژوهشهای تطبیقی است.
چارچوب انتخاب کشور مرجع در مطالعات تطبیقی بیمه
این نوشته یک چارچوب تحلیلی نظاممند برای انتخاب «کشور مرجع» در پژوهشهای تطبیقی صنعت بیمه ایران ارائه میدهد. مسئله اصلی، خطاهای راهبردی ناشی از مقایسه ایران با کشورهایی است که از نظر حکمرانی، ثبات اقتصادی و بلوغ بازار بیمه، فاصله ساختاری معناداری با ایران دارند؛ امری که قابلیت استفاده سیاستی پژوهشها را تضعیف میکند.
چارچوب پیشنهادی بر پنج اصل بنیادین استوار است: قیاسپذیری نهادی، همسطحی ریسکهای کلان، شباهت انگیزشی بازیگران، امکان انتقال سیاست و تدریجیبودن الگوگیری. هر کشور مرجع باید حداقل در سه اصل با ایران همپوشانی معنادار داشته باشد.
برای عملیاتیسازی این اصول، پنج محور ارزیابی تعریف شده است:حکمرانی و کیفیت تنظیمگری، شرایط کلان اقتصادی، ساختار و بلوغ بازار بیمه، ساختار درآمدی شبکه توزیع و ظرفیت اجرایی نهاد ناظر.
سنجش این محورها با استفاده از شاخصهای بینالمللی معتبر (نظیر WGI، IMF، CPI و Swiss Re Sigma) و بر مبنای «فاصله نسبی با ایران» انجام میشود.
بر اساس نتایج این چارچوب، کشورها به سه گروه A (قابل قیاس مستقیم)، B (الگوی تطبیقی مشروط) و C (مرجع مفهومی) طبقهبندی میشوند. در شرایط فعلی، ایران عملاً فاقد کشور مرجع در گروه A است و کشورهایی مانند هند، ترکیه و برزیل در گروه B، مناسبترین گزینهها برای الگوبرداری تدریجی محسوب میشوند؛ در حالی که کشورهای توسعهیافته صرفاً نقش مرجع مفهومی دارند.
این چارچوب بهعنوان یک فیلتر تحلیلی، پژوهشگران را ملزم میکند پیش از ورود به مقایسه بینالمللی، منطق انتخاب کشور مرجع را مستند سازند و از تولید توصیههای غیرقابل اجرا جلوگیری کنند.
مسئله اصلی در انتخاب کشور مرجع
در بسیاری از پژوهشهای بیمهای ایران، کشورهایی بهعنوان مرجع انتخاب میشوند که از نظر ساختار حکمرانی، ثبات اقتصادی، بلوغ بازار بیمه و کیفیت تنظیمگری، فاصلهای بنیادین با ایران دارند. این فاصله میتواند دلایل متعددی داشته باشد، از جمله تفاوتهای ساختاری در مالکیت نهادهای بیمهگر، سطح توسعهیافتگی، و محیط کلان اقتصادی.
نتیجه این رویکرد، تولید دانش توصیفی با ارزش آکادمیک، اما کاربرد سیاستی محدود است. زمانی که یک مدل یا سیاستی از یک کشور بسیار توسعهیافته و با زیرساختهای کاملاً متفاوت (مانند سطح نفوذ بیمه بالای ۱۲ درصد و ثبات اقتصادی بسیار بالا) به یک کشور با ضریب نفوذ پایین و تورم بالا پیشنهاد میشود، موفقیت آن بهشدت کاهش مییابد. چارچوب حاضر میکوشد انتخاب کشور مرجع را از یک انتخاب عرفی یا اعتباری، به یک انتخاب تحلیلی و قابل دفاع تبدیل کند که تناسب آن با شرایط ایران سنجیده شود.
اصول حاکم بر چارچوب
چارچوب انتخاب کشور مرجع بر پنج اصل بنیادین استوار است که هر کشور داوطلب برای تبدیل شدن به کشور مرجع باید این اصول را در نظر بگیرد:
- اصل قیاسپذیری نهادی: شباهت در ساختار قانونی، نحوه اعطای مجوزها، استقلال نهاد ناظر و مکانیزمهای پاسخگویی.
- اصل همسطحی ریسکهای کلان: نزدیکی در سطح ریسکهای محیطی مانند تورم، نوسانات ارزی، ریسکهای سیاسی و ثبات اقتصادی.
- اصل شباهت انگیزشی بازیگران بازار: همسویی نسبی در اهداف و انگیزههای شرکتهای بیمه، بیمهگران اتکایی و بیمهگذاران (مثلاً اهمیت سهم کارمزد در مقابل سودآوری).
- اصل امکان انتقال سیاست: این اصل بر این فرض استوار است که سیاستی که در کشور مرجع موفق بوده است، با لحاظ کردن تعدیلات لازم، در ایران نیز قابلیت اجرا داشته باشد.
- اصل تدریجیبودن الگوگیری: تاکید بر اینکه کشور مرجع باید نماینده مرحلهای باشد که ایران در مسیر توسعه صنعت بیمه خود در حال پیمودن آن است یا بهزودی خواهد پیمود.
هر کشور مرجع باید حداقل در سه اصل از پنج اصل فوق، با ایران همپوشانی معنادار داشته باشد.
محورهای ارزیابی کشورها
برای عملیاتیسازی اصول فوق و تبدیل آنها به معیارهای قابل اندازهگیری، پنج محور ارزیابی کلیدی تعریف میشود. این محورها تمامی ابعاد مهم در انتخاب کشور مرجع را پوشش میدهند:
| توضیحات | محور ارزیابی | ردیف |
| کیفیت قوانین، ثبات مقررات و میزان اثربخشی نظارتی نهاد ناظر. | حکمرانی و کیفیت تنظیمگری | (۱) |
| محیط عملیاتی صنعت بیمه از منظر ثبات اقتصادی، نرخ بهره و سطح توسعه بازار مالی. | شرایط کلان اقتصادی | (۲) |
| اندازه، عمق، ترکیب پرتفوی (تأکید بر بیمههای زندگی در مقابل اموال) و نسبت خسارت به سطح توسعه کلی بازار. | ساختار و بلوغ بازار بیمه | (۳) |
| نحوه کسب درآمد فعالان بازار بیمه و توازن بین کارمزد، خدمات و مدیریت ریسک. | ساختار درآمدی و انگیزشی شبکه توزیع | (۴) |
| میزان استقلال، ابزارهای نظارتی مورد استفاده و تجربه regulator در اجرای قوانین سختگیرانه. | ظرفیت اجرایی نهاد ناظر | (۵) |
هر محور با استفاده از شاخصهای بینالمللی معتبر سنجیده میشود تا امکان مقایسه عینی فراهم گردد.
شاخصهای پیشنهادی برای هر محور
برای سنجش کمی و کیفی هر یک از محورهای فوق، شاخصهای زیر پیشنهاد میشوند. برای هر شاخص، امتیازدهی بر اساس فاصله نسبی با ایران (مثلاً فاصله مطلق یا لگاریتمی) صورت میپذیرد؛ فاصله کمتر، امتیاز همپوشانی بیشتری به همراه دارد.
| منبع اصلی داده | شاخصهای پیشنهادی | محور |
| گزارشهای حکمرانی جهانی (WGI) بانک جهانی، شاخص ادراک فساد (CPI) | شاخص اثربخشی دولت، شاخص کنترل فساد
(سطح بالای فساد، امتیاز منفی دارد). |
(۱) حکمرانی و کیفیت تنظیمگری |
| IMF، بانک جهانی، Heritage Foundation | نرخ تورم سالانه، نوسانپذیری نرخ ارز
(مثلاً انحراف معیار نرخ دلار)، رتبه آزادی اقتصادی. |
(۲) شرایط کلان اقتصادی |
| I.R.E.D.A. (Data Gaps), Swiss Re Sigma | ضریب نفوذ بیمه (تعداد بیمهنامههای صادرشده به ازای هر نفر)، ترکیب رشتهها (نسبت بیمه زندگی به کل)، نسبت خسارت به حق بیمه تولیدی Loss Ratio | (۳) ساختار و بلوغ بازار بیمه |
| مطالعات موردی منطقهای | سهم کارمزد از کل هزینههای عملیاتی (نشاندهنده هزینههای توزیع)، تنوع منابع درآمدی فعالان (تکیه بر حق بیمه در مقابل خدمات مشاورهای). | (۴) ساختار درآمدی شبکه توزیع |
| مطالعات تطبیقی نهادهای ناظر | سطح استقلال تنظیمگر (در مقایسه با دولت)، تعداد ابزارهای نظارتی مبتنی بر اصول (مانند Solvency II)، تجربه تنظیمگری مبتنی بر اصول (مثلاً ریسکسنجی). | (۵) ظرفیت اجرایی نهاد ناظر |
طبقهبندی کشورها
بر اساس میانگین امتیاز کسبشده در پنج محور ارزیابی و میزان انطباق با پنج اصل راهبردی، کشورها به سه گروه اصلی تقسیم میشوند:
- گروه A (قابل قیاس مستقیم): کشورهایی که بیشترین همپوشانی نهادی، اقتصادی و سیاستی با ایران را دارند (امتیاز همپوشانی بالا). این کشورها میتوانند منبع اصلی برای الگوبرداری سیاستی باشند.
- گروه B (قابل استفاده بهعنوان الگوی تطبیقی مشروط): کشورهایی که در برخی ابعاد کلیدی (مثلاً ساختار تنظیمگری) شباهت دارند، اما در ابعاد کلان اقتصادی یا بلوغ بازار فاصله معناداری وجود دارد. میتوانند برای طراحی سیاستهای تدریجی استفاده شوند.
- گروه C (صرفاً مرجع مفهومی و نظری): کشورهایی با توسعه بسیار بالا یا تفاوت ساختاری فاحش. مقایسه با این کشورها صرفاً برای درک اهداف نهایی یا مفاهیم نظری قابل توجیه است و نه برای اقتباس مستقیم سیاستی.
جایگاه کشورهای مورد بحث گزارش
بررسیها نشان میدهد که کشورهای پیشرفته و دارای ساختارهای بیمهای بسیار بالغ، غالباً در گروه C قرار میگیرند:
- کشورهای گروه C (مرجع مفهومی): کشورهایی مانند آلمان، فرانسه، انگلستان، استرالیا، کانادا و ایالات متحده، با وجود پیشرفت نهادی، بهدلیل فاصله زیاد ایران با آنها در شاخصهای حکمرانی (WGI)، تورم، آزادی اقتصادی و عمق بازار مالی، عمدتاً در این گروه قرار میگیرند. الگوبرداری مستقیم از ساختار سرمایهگذاری یا نرخهای ذخایر آنها عملاً غیرممکن است.
- کشورهای گروه B (الگوی تطبیقی مشروط): در مقابل، کشورهایی مانند هند، ترکیه یا برزیل در اغلب محورها فاصله کمتری با ایران دارند. برای مثال، هند در حکمرانی و ساختار بازار بیمه (بهویژه در بخش غیرمتمرکز و رقابتی)، فاصله کمتری با ایران دارد، هرچند ثبات کلان اقتصادی آن نیز با چالشهایی مواجه است. بنابراین، هند در اغلب محورها فاصله کمتری با ایران دارد و در گروه B قرار میگیرد؛ بنابراین برای طراحی سیاستهای تدریجی، مرجع مناسبتری محسوب میشود.
- بر اساس چارچوب امتیازدهی ارائهشده، در شرایط فعلی صنعت بیمه ایران، عملاً کشور مشخصی در گروه A (قابل قیاس مستقیم) قرار نمیگیرد. بنابراین، سیاستگذاریهای عملی میبایست عمدتاً با اتکا به کشورهای گروه B و با رویکرد تطبیقی تدریجی انجام شود؛ در حالی که کشورهای توسعهیافته بررسیشده در این گزارش، صرفاً نقش مرجع مفهومی و نظری (گروه C) را ایفا میکنند.
۷. کارکرد چارچوب در پژوهشهای آینده
این چارچوب به عنوان یک فیلتر تحلیلی عمل میکند. پژوهشگران صنعت بیمه ایران موظفاند پیش از شروع فاز تطبیق بینالمللی در هر مطالعهای، دلایل انتخاب کشور مرجع خود را با استفاده از اصول و محورهای این سند مستند سازند.
بهکارگیری این چارچوب باعث میشود:
- محدودیتهای تعمیمپذیری پژوهشهای بیمهای ایران پیش از ورود به مقایسه بینالمللی شفاف شود.
- خروجی پژوهشها بهجای توصیف یک مدل غیرقابل اجرا، مستقیماً در تصمیمسازیهای سیاستی در سطوح عملیاتی و با در نظر گرفتن امکانسنجی تطبیقی، قابل استفاده باشد.
منابع دادههای بینالمللی
- World Bank – Worldwide Governance Indicators (WGI)
https://info.worldbank.org/governance/wgi/
- International Monetary Fund (IMF) – Data Portal
- Transparency International – Corruption Perceptions Index (CPI)
https://www.transparency.org/en/cpi
- Swiss Re Institute – Sigma Insurance Reports
https://www.swissre.com/institute/research/sigma-research.html
- Heritage Foundation – Index of Economic Freedom
https://www.heritage.org/index/