۶۱ درصد شرکت‌های دانش‌بنیان حتی یک وام هم نگرفته‌اند، ولی دو شرکت به تنهایی بیش از ۱۰ همت وام گرفتند

در سال ۱۴۰۳، ۲۹ بانک کشور مجموعاً ۷.۶۶۴ هزار میلیارد تومان تسهیلات پرداخت کردند. ۵.۲ درصد از این رقم؛ یعنی ۳۹۵ هزار میلیارد تومان سهم دانش بنیان‌ها شد. ۳۸۹۶ شرکتی که در سال ۱۴۰۳ وام فعال داشتند، به‌طور میانگین ۵ وام دریافت کرده‌اند. با این وجود ۶۱ درصد شرکت‌های دانش‌بنیان حتی یک وام فعال هم دریافت نکرده‌اند. در مقابل، دو شرکت به تنهایی بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان وام دریافت کردند. این ارقام در کنار شکاف شدید میان میانگین و میانه، با ضریب تغییرات برخی بانک‌ها تا ۶.۸۸، نشان می‌دهد که منابع بانکی نه به طور گسترده، بلکه در دستان معدودی از شرکت‌ها متمرکز شده است که نام‌آنها نیز مشخص نیست.

۲۰ شرکت، مسئول ۶۰ درصد کل دیرکرد وام‌ها هستند

در سال ۱۴۰۳، شبکه بانکی کشور مجموعاً ۷۶۶۴ هزار میلیارد تومان تسهیلات پرداخت کرده است. از این مبلغ، ۳۹۵ هزار میلیارد تومان به شرکت‌های دانش‌بنیان اختصاص یافته که معادل ۵.۲ درصد از کل تسهیلات پرداختی است.

در مجموع ۱۰۱۰۸ شرکت دانش‌بنیان فعال تا پایان سال ۱۴۰۳ وجود داشته که حدود ۶۱ درصد از شرکت‌های دانش‌بنیان؛ معادل ۶۱۶۶ شرکت هیچ وام فعالی در شبکه بانکی ندارند. ۳۸۹۶ شرکتی که وام فعال دارند، به‌طور میانگین ۵ وام دریافت کرده‌اند و مجموع مانده بدهی وام‌های فعال آن‌ها حدود ۶۶ میلیارد تومان است. نکته قابل توجه این است که ۲۰ شرکت از مجموع شرکت‌های دارای دیرکرد، مسئول ۶۰ درصد از کل دیرکرد وام‌های فعال هستند. مجموع دیرکرد وام‌های فعال در پایان سال ۱۴۰۳ برابر با ۱۱.۹۴۰ میلیارد تومان ثبت شده است.

اکثر شرکت‌ها وام‌هایی کمتر از ۱۰ میلیارد تومان دریافت کرده‌اند، اما دو شرکت به تنهایی بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان تسهیلات دریافت کرده‌اند. همچنین، در حالی که بیشتر شرکت‌ها کمتر از ۱۰ وام فعال دارند، دو شرکت به تنهایی بیش از ۱۲۵ وام دریافت کرده‌اند.

عدم انتشار اطلاعات دقیق شرکت‌های وام‌گرفته و نامشخص‌بودن حوزه فعالیت آنها، در کنار تمرکز شدید منابع در تعداد محدودی از شرکت‌ها، این سؤال را ایجاد می‌کند که با وجود اختصاص ۳۹۵ هزار میلیارد تومان به اکوسیستم دانش‌بنیان، چرا بسیاری از استارتاپ‌ها همچنان از چرخه اعتبار خارج مانده و رشد اکوسیستم نوآور و نوپا در سال گذشته محدود باقی مانده است؟

در جدول زیر امکان مقایسه بانک‌ها از نظر تعداد شرکت‌های دریافت‌کننده وام، تعداد وام‌های اعطا شده و میانگین وام هر شرکت وجود دارد.

نکته: جمع ستون تعداد شرکت‌هایی که موفق به دریافت وام شده‌اند در جدول ۷.۹۰۲ است، اما در پایان ۳.۸۹۶ ثبت شده است. دلیل این اختلاف آن است که برخی شرکت‌ها از چند بانک مختلف و به صورت متعدد وام گرفته‌اند.

طبق آمارهای درج شده، مؤسسه اعتباری ملل با میانه ۲۵.۶ میلیارد تومان وام داده است و پس ازآن بانک پاسارگاد با سهم ۱۴.۶ و بانک مشترک ایران ونزوئلا با سهم ۱۴.۵ بیشترین میانه وام را به خود اختصاص داده‌اند. در این جدول، ارقام میانه نشان‌دهنده عدد وسط وام‌های اعطایی به شرکت‌ها است؛ به این معنا که نصف شرکت‌ها وام کمتر از این رقم و نصف دیگر بیشتر دریافت کرده‌اند. به عنوان مثال، مؤسسه اعتباری ملل با میانه ۲۵.۶ میلیارد تومان نشان می‌دهد که نیمی از شرکت‌های دریافت‌کننده وام از این بانک، کمتر از ۲۵.۶ میلیارد وام گرفته‌اند و نیمی دیگر بیش‌تر. توجه داشته باشید که میانه تحت تاثیر چند وام بسیار بزرگ یا کوچک قرار نمی‌گیرد و نمایی واقعی از وضعیت معمول شرکت‌ها ارائه می‌دهد.

بانک پاسارگاد به طور میانگین ۷۸ میلیارد تومان به هر شرکت وام داده بوده است و پس ازآن بانک مسکن با سهم ۶۵ و بانک سامان با سهم ۲۷ بیشترین میانگین وام را به خود اختصاص داده‌اند. ارقام میانگین نشان‌دهنده حجم کل وام‌های اعطایی تقسیم بر تعداد شرکت‌ها یا وام‌ها است. به عنوان مثال، بانک پاسارگاد به طور میانگین ۷۸ میلیارد تومان به هر شرکت اختصاص داده است. این رقم تحت تاثیر چند شرکت بزرگ که وام‌های بسیار سنگین دریافت کرده‌اند، افزایش یافته و لزوماً نشان‌دهنده وضعیت اکثر شرکت‌ها نیست. میانگین، بیشتر نمایی از کل منابع اختصاص‌یافته به شرکت‌ها را ارائه می‌دهد، نه توزیع معمول وام‌ها.

تحلیل کارنامه ۲۹ بانک نشان می‌دهد که توزیع وام‌ها بین شرکت‌ها بسیار نابرابر است. برخی بانک‌ها مانند بانک پاسارگاد و صادرات ایران ضریب تغییرات بالایی دارند (۶.۸۸ و ۵.۶۹)؛ این بدان معناست که چند شرکت بزرگ بخش عمده منابع را دریافت کرده‌اند و اکثریت شرکت‌ها وام‌های کوچک‌تری داشته‌اند. اختلاف قابل تأمل میان میانگین و میانه در این بانک‌ها نشان می‌دهد که منابع بانکی به شدت متمرکز بوده و تنها تعداد محدودی از شرکت‌ها سهم عمده‌ای از تسهیلات را دریافت کرده‌اند.

وقتی ضریب تغییرات یک بانک در مجموعه وام‌ها بالا باشد، نشان‌دهنده توزیع بسیار نامتوازن و پراکندگی شدید وام‌هاست: یعنی برخی شرکت‌ها وام‌های بسیار بزرگ دریافت کرده‌اند و میانگین بالا رفته، در حالی که اکثریت شرکت‌ها وام‌های کوچک‌تری دارند. برعکس، ضریب تغییرات پایین نشان می‌دهد که وام‌ها نسبتاً یکنواخت و متوازن بین شرکت‌ها توزیع شده و میانگین تقریباً نماینده واقعی وضعیت اکثریت است.

در مقابل، برخی بانک‌ها ضریب تغییرات پایینی دارند، مانند اقتصاد نوین، صنعت و معدن و کارآفرین. در این بانک‌ها وام‌ها تقریباً یکنواخت بین شرکت‌ها تقسیم شده و میانگین و میانه نزدیک به هم هستند، به این معنا که اکثر شرکت‌هایی که موفق به دریافت وام شده‌اند، دسترسی مشابهی به منابع داشته‌اند.

همچنین نمونه‌هایی وجود دارد که حجم کل وام محدود و تمرکز شدید روی تعداد اندکی شرکت دیده می‌شود؛ برای مثال، مؤسسه اعتباری ملل ۱۳۶ میلیارد تومان وام به تنها ۴ شرکت اختصاص داده است و میانگین وام ۲۵.۶ میلیارد، گویای توزیع بسیار متمرکز و اختصاص منابع به تعداد محدودی از شرکت‌ها است. این وضعیت نشان می‌دهد که در برخی موارد بانک‌ها عملکردی تمرکزی و محدود داشته‌اند و سهم بزرگی از شرکت‌ها در چرخه وام‌دهی قرار نگرفته‌اند.

در مجموع بانک‌های غیردولتی بیشترین و بانک‌های تخصصی کمترین مبلغ و تسهیلات را به شرکت‌های دانش‌بنیان پرداخت کرده‌اند و بیش از ۸۰ درصد تسهیلات توسط بانک‌های غیردولتی (شامل بانک‌های خصوصی و خصوصی‌شده) ارائه شده است.

دیتاهای این مطلب از ششمین گزارش سالانه زیست‌بوم شرکت‌های دانش‌بنیان که توسط شرکت اعتبارسنجی ارزش‌آفرین اعتماد، منتشر شده، برداشته شده است.