به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک به نقل از ریسک نیوز اکو بیمه فرصتی بود تا اقتصاددانان بزرگ از صنعت بیمه ایران بگویند یکی از سخنرانی های قابل توجه در همایش اکو بیمه که در مهرماه سال 1404 برگزار شد؛ سخنرانی دکتر حسین عبده تبریزی بود.
اکنون که ایران در شرایط جنگی و حساسی بسر می برد، گذاری دوباره به این سخنرانی ضروی به نظر می رسد در جایی که رکود اقتصادی به اوج رسیده، قطعی اینترنت و هدف قرار گرفتن زیر ساختها به بیکاری بی سابقه منجر شده و به صورت مستقیم و غیر مستقیم شرکتهای بیمه و صندوق های بازنشستگی تحت تاثیر قرار گرفته اند.
هشدارهای این اقتصاددان برجسته پس از جنگ دوازده روزه و پیش از جنگ چهل روزه اخیر بوده و با مروری بر گفته های وی می توان به وخامت بازار کار و وضعیت صندوق های بازنشستگی و بیمه های عمر پی برد.
دکتر حسین عبده تبریزی، در همایش اکو بیمه تصویری جامع از دگرگونی بنیادین بازار کار ایران و جهان ارائه می دهد. صاحبنظر برجسته اقتصادی با محوریت موضوع اقتصاد گیگ و پیامدهای آن بر صندوقهای بازنشستگی، هشدار داد که جایگزینی سریع استخدامهای سنتی با قراردادهای پروژهای و کوتاهمدت، پایداری مالی صندوقهای بازنشستگی و کارایی بیمههای عمر را با تهدیدی جدی مواجه کرده است.
استاد مدعو دانشگاه صنعتی شریف با ارائه آمارهایی تکاندهنده، از رشد سهم اقتصاد گیگ به ۳۱ درصد در آمریکا و برآورد ۱۳ درصد در ایران خبر داد و استدلال کرد که نرخ مشارکت پایین اقتصادی در ایران (حدود ۳۸ درصد)، نه به معنای بیکاری مطلق، بلکه نشانگر مهاجرت نیروی کار به لایههای پنهان و غیررسمی اقتصاد گیگ است.
وی تشریح کرد که چگونه ویژگیهای این مدل اشتغال—از جمله فقدان کارفرما، درآمدهای نوسانی و عدم پرداخت حق بیمه منظم—موجب کاهش ورودی منابع به صندوقها و تشدید ناترازیهای موجود میشود. دکتر عبده تبریزی راهکار عبور از این بحران را در گذار از مدلهای کارفرمامحور به فردمحور، دیجیتالی شدن صنعت بیمه و اجرای نظام بازنشستگی دولایه (پایه دولتی و تکمیلی بازار سرمایه) دانست تا صنعت بیمه بتواند با واقعیتهای جدید بازار کار سازگار شود. این سخنرانی در دومین روز از نخستین همایش اکو بیمه انجام شده است.
در ادامه میتوانید جزئیات سخنان او را بخوانید.
دگرگونی بنیادین در بازار کار؛ از حقوق ثابت تا اقتصاد گیگ
دکتر عبده تبریزی در آغاز سخنان خود با تعریف مفهوم اقتصاد گیگ (Gig Economy)، آن را به معنای تغییر بنیادی بازار کار در سطح جهانی دانست و اظهار داشت: در دنیای امروز، استخدامهای دائمی و پرداخت حقوقهای ثابت جای خود را به قراردادهای کوتاهمدت و فعالیتهای پروژهای دادهاند. این تغییر ماهیت، بهطور طبیعی پایههای نظام بیمه عمر و بازنشستگی را تحت تأثیر قرار میدهد.
وی با طرح این پرسش کلیدی که وقتی بخش قابلملاحظهای از نیروی کار جهانی دیگر بر اساس قواعد ماهانه یا ساعات کاری منظم حقوق دریافت نمیکنند، سرنوشت صندوقهای بازنشستگی و بیمه عمر چه خواهد شد؟ تصریح کرد که موضوع اصلی مورد بحث، بررسی همین چالش اساسی است.
ویژگیهای اشتغال نوین: نتیجهمحوری به جای زمانمحوری
رئیس آکادمی دانایان در تشریح ساختار این نظام اشتغال نوین گفت: مأموریت در این وضعیت متکی بر پروژه یا “اسایمنت” (Assignment) است. افراد بر اساس یک مأموریت مشخص کار دریافت کرده و حقوق میگیرند، نه بر اساس یک ساختار ماهانه. در این مدل، افراد برای انجام یک کار یا پروژه مشخص استخدام میشوند و نه برای یک شغل دائمی؛ بنابراین پرداختها بر مبنای نتیجه کار است و نه زمان صرف شده، مشابه کارهای پیمانکاری که حتی میتواند در داخل منزل نیز انجام پذیرد.
وی پلتفرمهای دیجیتال را واسطه اصلی میان نیروی کار و کارفرما در این مدل دانست و افزود: نمونههای این نوع اشتغال بسیار فراوان است؛ از رانندگان پلتفرمهای حملونقل گرفته تا مترجمان آزاد، طراحان گرافیک، برنامهنویسان، پیلهوران و فعالان بازارهای مالی که خارج از چارچوب حقوق و دستمزد معین فعالیت میکنند.
چالش امنیت شغلی و فقدان پوششهای بیمهای
دکتر عبده تبریزی در تبیین تفاوتهای این نوع اشتغال با اشتغال سنتی خاطرنشان کرد: در این مدل، رابطه کارمندی و کارفرمایی به شکل سنتی وجود ندارد. فرد مستقل است و با واسطهگری یک پلتفرم درآمد کسب میکند. پرداختها ماهانه نیست و کاملاً پروژهمحور و نتیجهمحور است. در مقابل امنیت شغلی بالای اشتغالهای سنتی، این مدل دارای امنیت شغلی پایینی است و مهمتر اینکه در اقتصاد گیگ، دیگر خبری از بیمه و بازنشستگی رسمی و ثابت نیست و شکل کار هر لحظه ممکن است دستخوش تغییر شود.
آمارهای جهانی و وضعیت ایران در اقتصاد گیگ
استاد دانشگاه صنعتی شریف با اشاره به رشد شتابان این نوع اقتصاد در جهان گفت: مقایسه آمار سال ۲۰۱۰ با ۲۰۲۴ نشاندهنده رشد چشمگیر این نوع اشتغال است. در ایالات متحده آمریکا این رقم از ۱۰ درصد به ۳۱ درصد رسیده است. در بریتانیا ۲۵ درصد، در اروپا ۲۰ درصد و در هند نیز به ۲۴ درصد افزایش یافته است.
وی در خصوص وضعیت ایران نیز بیان کرد: برآوردهای موجود نشان میدهد که در حال حاضر حدود ۱۳ درصد از اشتغال در ایران از نوع اقتصاد گیگ است که بخشی از آن ممکن است در آمارهای رسمی منعکس شود و بخشی دیگر پنهان بماند.
دلایل اقبال نسل جدید به اشتغالهای منعطف
عبده تبریزی دلایل رشد اقتصاد گیگ را دیجیتالی شدن اقتصاد، گسترش پلتفرمهای خدماتی و تغییر نگرش نسل جوان دانست و توضیح داد: اینکه گفته میشود نسل جدید تمایلی به کار کردن ندارد یا گروهی از آنان نمیخواهند درس بخوانند، صحیح نیست؛ بلکه مسئله این است که آنها خواهان نوع متفاوتی از کار هستند. آنها ترجیح میدهند استقلال داشته باشند و بر زمان کار خود کنترل اعمال کنند.
وی در پایان این بخش از سخنانش افزود: افزایش هزینههای استخدام رسمی برای بنگاهها، گسترش خدمات آنلاین و فرهنگ سفارش فوری، و همچنین تجربه دوران کرونا و مهاجرتهای گسترده که امکان زندگی و کار متفاوت از حضور فیزیکی در دفتر را به اثبات رساند، همگی از عواملی هستند که موجب بسط و توسعه اقتصاد گیگ شدهاند.
دکتر عبده تبریزی در ادامه سخنان خود به واکاوی نرخ مشارکت اقتصادی در ایران پرداخت و با زیر سوال بردن دقت آمارهای رسمی، احتمال حضور بخش قابلتوجهی از نیروی کار در بخش اقتصاد غیررسمی و گیگ را مطرح کرد.
نرخ مشارکت پایین؛ معمای بازار کار ایران
رئیس آکادمی دانایان در بخش دیگری از سخنانش با تأکید بر اهمیت نرخ مشارکت نسبت به نرخ بیکاری در اقتصاد ایران گفت: نرخ مشارکت نشاندهنده درصدی از جمعیت بالای ۱۵ سال است که در بازار کار فعال هستند؛ یعنی یا شاغلاند یا جویای کار. این نرخ که از تقسیم جمعیت فعال بر کل جمعیت در سن کار به دست میآید، در سال ۱۳۸۵ حدود ۴۱ درصد بود اما اکنون به نظر میرسد به حدود ۳۸ درصد کاهش یافته است.
وی با پایین دانستن این رقم در مقایسه با استانداردهای جهانی افزود: اینکه از کل جمعیت بالای ۱۵ سال کشور تنها ۳۸ درصد فعال باشند، رقم بسیار پایینی است. طبق آمارهای رسمی، مشارکت زنان حدود ۱۶ تا ۱۷ درصد و مردان ۶۴ تا ۶۵ درصد است که میانگین آن زیر ۴۰ درصد میشود. اما بنده معتقدم این ارقام در ایران دقت لازم را ندارند و واقعیت نمیتواند تا این حد پایین باشد.
اقتصاد پنهان و اشتغالهای ثبتنشده
استاد دانشگاه صنعتی شریف دلیل احتمالی این تناقض آماری را فعالیت در حوزههای ثبتنشده دانست و تصریح کرد: به نظر میرسد بخش قابلملاحظهای از فعالیتهای اقتصادی ما در آمارهای رسمی منعکس نمیشود. از جمله این فعالیتها میتوان به مشاغل حوزه “اقتصاد گیگ” اشاره کرد که نظام اقتصادی و دستگاههای مالیاتی لزوماً قادر به شناسایی آنها نیستند و در نتیجه در آمارهای رسمی نیز لحاظ نمیشوند.
وی با اشاره به صحبتهای دکتر نیلی در همین همایش، یادآور شد: در دوره پس از سال ۱۳۸۴ با وجود اینکه دولت وقت حدود ۱.۱ میلیون نفر به بدنه کارمندی دولت اضافه کرد، تغییر عمدهای در جمعیت شاغل به مفهوم اقتصاد سنتی رخ نداد و اشتغال عملاً افزایشی پیدا نکرد.
حضور نیروی کار در حوزههای نوین اشتغال
دکتر عبده تبریزی نرخ مشارکت پایین را نشانگر عدم حضور بخش بزرگی از جمعیت بالقوه در فعالیتهای مولد رسمی دانست و توضیح داد: ممکن است در یک اقتصاد نرخ بیکاری پایین باشد، اما اگر نرخ مشارکت نیز پایین باشد، به این معناست که بسیاری از افراد اصلاً وارد بازار کار رسمی نمیشوند.
وی در پایان این بخش نتیجهگیری کرد: نرخ مشارکت پایین در ایران لزوماً به معنای بیکاری همه این افراد نیست؛ بلکه به اعتقاد من، بخش بزرگی از نیروی کار خارج از سیستم رسمی فعالیت میکنند و بسیاری از آنها وارد همین حوزه جدید یا “اقتصاد گیگ” شدهاند که امروز درباره آن صحبت میکنیم.
دکتر عبده تبریزی در ادامه، به تشریح پیامدهای نگرانکننده گسترش اقتصاد گیگ بر صندوقهای بازنشستگی و صنعت بیمه عمر پرداخت و ضمن هشدار درباره تشدید ناترازی صندوقها، راهکارهایی را برای انطباق با این شرایط جدید ارائه کرد.
اختلال در زنجیره تأمین مالی صندوقهای بازنشستگی
رئیس آکادمی دانایان با اشاره به فقدان پوششهای بیمهای برای فعالان حوزه اقتصاد گیگ اظهار داشت: بسیاری از این کارگیران در حال حاضر فاقد بیمه بازنشستگی و بیمه عمر هستند. ماهیت ناپایدار شغل آنان و وقفههای کاری باعث از دست رفتن سوابق بیمهای میشود و در نبود کارفرما، پرداخت منظم حق بیمه نیز صورت نمیگیرد.
وی تصریح کرد: مدل سنتی صندوقهای بازنشستگی بر پایه اشتغال پیوسته بنا شده است؛ اما اقتصاد گیگ این زنجیره را مختل میکند. پرداختهای پراکنده و نامنظم در این مدل جدید، منجر به کاهش ورودی منابع به صندوقها میشود. در نتیجه، با کاهش پوشش بیمهای، دولت ناچار به جبران کسریها از بودجه عمومی خواهد شد که این امر ناترازی صندوقها را تشدید میکند.
چالش ناسازگاری بیمههای عمر سنتی با درآمدهای نوسانی
دکتر عبده تبریزی تأثیر این پدیده بر بیمههای عمر را نیز مشابه دانست و گفت: بیمههای عمر کنونی برای پرداختهای منظم ماهانه طراحی شدهاند، در حالی که کارگران گیگ با درآمدهای نوسانی لزوماً قادر به پرداختهای ماهانه نیستند. به همین دلیل، بیمههای سنتی برای این گروه جذابیتی ندارد.
وی با اشاره به تحولات جهانی افزود: در دنیا بیمههای دیجیتال و مدلهای انعطافپذیر به سرعت در حال جایگزینی با مدلهای سنتی هستند تا بتوانند نیازهای این قشر جدید را پوشش دهند.
پیامدهای اقتصاد کلان: از کاهش پسانداز تا شکاف نسلی
استاد دانشگاه صنعتی شریف پیامدهای کلان این تغییر ساختار را هشداردهنده خواند و بیان کرد: کاهش نرخ پسانداز بلندمدت خانوارها، فشار مضاعف بر بودجه عمومی برای تأمین مستمریها، افت پایداری مالی نظام بازنشستگی و افزایش نابرابری میان “نسل بیمهدار” و “نسل بیبیمه” از مهمترین تبعات اقتصاد کلان این وضعیت خواهد بود.
راهکارها: از حسابهای شخصی قابل انتقال تا مشوقهای مالیاتی
دکتر عبده تبریزی با طرح این پرسش که در صورت توسعه اقتصاد گیگ در ایران، چه تدابیری باید برای حسابهای بازنشستگی و بیمههای عمر اندیشید؟، راهکارهای عملی زیر را پیشنهاد داد:
- ایجاد حسابهای بازنشستگی شخصی قابل انتقال: به طوری که سوابق فرد با تغییر پروژه از بین نرود.
- طراحی بیمههای بازنشستگی متغیر: ارائه طرحهایی متناسب با درآمد واقعی و نوسانی افراد در صنعت بیمه.
- اعطای مشوقهای مالیاتی: در نظر گرفتن مشوقهای ویژه برای فریلنسرها و کسانی که دستمزد منظم ندارند.
- توسعه پلتفرمهای بیمهای دیجیتال: طراحی پلتفرمهای ویژه برای ارائه خدمات به کارگران مستقل.
- همکاری با فینتکها: تعامل دولت با پلتفرمها و شرکتهای فناوری مالی برای توسعه محصولات بیمهای نوین.
وی در پایان این بخش تأکید کرد که تجربیات جهانی در این زمینه فراوان است و صنعت بیمه باید با رویکردهای نوین به استقبال این تغییرات برود.
دکتر عبده تبریزی در بخش پایانی سخنان خود، بر ضرورت ورود هوشمندانه صنعت بیمه به عرصه اقتصاد گیگ تأکید کرد و نقشه راهی را برای اصلاح ساختار بیمه و بازنشستگی در ایران ترسیم نمود.
ضرورت همگرایی صنعت بیمه با اکوسیستم دیجیتال
رئیس آکادمی دانایان با اشاره به تجربه کشورهای پیشرفته مالی، اظهار داشت: صنعت بیمه باید وارد این حوزه نوین شود و خود را با پلتفرمها و فینتکها هماهنگ کند. بهروزرسانی صنعت بیمه متناسب با این تجربیات جهانی، امری اجتنابناپذیر است.
نقشه راه اصلاح نظام بیمه و بازنشستگی در ایران
دکتر عبده تبریزی در ادامه، پنج محور کلیدی را به عنوان مسیر اصلاح نظام بیمه و بازنشستگی کشور برای سازگاری با اقتصاد گیگ پیشنهاد داد:
- گذار به مدل فردمحور: تغییر رویکرد در طراحی صندوقهای بازنشستگی و بیمههای عمر از مدل سنتی کارفرمامحور به مدل نوین فردمقیاس و متکی بر شخص.
- طراحی حسابهای خرد منعطف: ایجاد حسابهای بازنشستگی خرد که امکان پرداختهای بسیار منعطف را برای بیمهگزاران فراهم کند.
- یکپارچگی با پرداخت دیجیتال: اتصال مستقیم سیستمهای بیمهای به سامانههای پرداخت دیجیتال جهت تسهیل فرآیندها.
- شفافیت آماری: ارتقای شفافیت در دادهها و تفکیک دقیق آمارهای بیمه کارفرمایی از بیمههای فردی.
- آموزش و فرهنگسازی: ارائه آموزشهای مالی ویژه برای نسل جدید شاغلان مستقل فعال در اقتصاد گیگ، جهت آشنایی با اهمیت و نحوه مدیریت ریسک و پسانداز.
راهکار عبور از بحران صندوقها؛ مدل دولایه
در پایان این سخنرانی، دکتر سید فرشاد فاطمی، عضو هیأت علمی دانشگاه صنعتی شریف و دبیر علمی و دبیر شورای عالی سیاستگذاری این همایش، با اشاره به وضعیت بحرانی صندوقهای بازنشستگی فعلی (مانند کشوری، هما، فولاد و نیروهای مسلح) که به شدت به بودجه دولت وابسته شدهاند و همچنین کاهش نگرانکننده نسبت پشتیبانی در سازمان تأمین اجتماعی (رسیدن نسبت بیمهپرداز به مستمریبگیر به مرز خطرناک ۴.۵ تا ۵)، این پرسش را مطرح کرد: در این اقتصاد تورمی، آیا گزینه مشخصی روی میز برای بازنشستگی فعالان اقتصاد گیگ وجود دارد یا باید طراحی شود؟ آن هم در شرایطی که ساختار فعلی صندوقها در تأمین نیازهای مشترکان فعلی خود ناتوان بوده است.
بحران صندوقها در ایران؛ پدیدهای منحصر به فرد
دکتر عبده تبریزی در پاسخ، وضعیت صندوقهای بازنشستگی ایران را بسیار پیچیده و خاص دانست و گفت: اتفاقاتی که در صندوقهای بازنشستگی ما رخ داده، تقریباً در هیچ جای دنیا سابقه ندارد؛ اینکه صندوقی داشته باشیم که تعداد مستمریبگیرانش دو برابر تعداد شاغلین و بیمهپردازان آن باشد، پدیدهای عجیب است. این وضعیت شبیه پدیده “بانکداری سایه” و غیرقانونی است که پیشتر در کشور تجربه کردیم.
وی تعدد صندوقهای بازنشستگی مصوب مجلس را یکی از ریشههای بحران دانست و افزود: اگر تنها یک صندوق تأمین اجتماعی واحد داشتیم، وضعیت بسیار بهتر بود. متأسفانه شکلگیری صندوقهای متعدد گاهی ناشی از انگیزههای مدیریتی برای کنترل منابع مالی جداگانه بوده است.
پیشنهاد مشخص: تفکیک بازنشستگی به دو لایه (پایه و تکمیلی)
رئیس آکادمی دانایان در پاسخ به راهکار مشخص برای برونرفت از این وضعیت و پوشش بازنشستگی (همسو با نظرات دکتر نیلی در خصوص ناترازی)، راهکار دولایه کردن نظام بازنشستگی را پیشنهاد داد:
۱. لایه اول (تعهد دولت): دولت تنها یک حداقل مشخص (بیمه پایه) را تضمین کند که در هر شرایطی پرداخت شود. پیشنهاد مشخص دکتر عبده تبریزی تعیین سقف تعهد دولت تا ۱.۷ برابر حقوق پایه است.
۲. لایه دوم (بازار سرمایه): مازاد بر سقف تعیینشده (بالاتر از ۱.۷ برابر حقوق پایه) از چتر حمایتی دولت خارج شده و به صندوقهای تکمیلی و بازار سرمایه منتقل شود.
دکتر عبده تبریزی تأکید کرد: همانند مدلی که در بیمه درمان (پایه و تکمیلی) اجرا کردیم، باید در بازنشستگی نیز عمل کنیم. یقیناً بازار سرمایه توانایی بهتری نسبت به دولت برای مدیریت منابع مازاد و تأمین بازدهی دارد. این راهکار در برنامه هفتم توسعه نیز پیشبینی شده و حتی در شرایط ناپایدار کنونی نیز قابل اجرا و در دسترس است.