هزینه برق یک دستگاه ماینر در سال حدود ۳۵ تا ۴۰ میلیون تومان است، اما درآمد آن به ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون تومان میرسد؛ نسبتی که استخراج رمزارز را به یکی از سودآورترین فعالیتهای زیرزمینی ایران تبدیل کرده است. هادی سفیدمو، مجری طرح نظارت و ساماندهی استخراج رمزارز در توانیر، میگوید ۱۳ میلیون ایرانی در این بازار فعال هستند؛ رقمی معادل جمعیت کل شهر تهران.
رتبه چهارم ایران در استخراج رمزارز
به گفته اکبر حسن بکلو، مدیرعامل شرکت توزیع نیروی برق استان تهران، ایران طی سالهای اخیر جایگاه چهارم جهان را در استخراج رمزارز به خود اختصاص داده است؛ رقمی که گستردگی فعالیت در آن به حدی است که حتی قطعی ۱۲ روزه اینترنت در کشور، توان پردازش جهانی بیتکوین را تا ۲۰ درصد کاهش داد. اما بخش قابل توجهی از این اکوسیستم، خارج از چارچوبهای قانونی فعالیت میکند.
در همین راستا، هادی سفیدمو، مجری طرح نظارت، ساماندهی و استخراج رمزارز شرکت توانیر، با اشاره به این گستردگی اعلام کرد: «طبق آمارهای موجود بیش از ۱۶ درصد ایرانیها در بازار استخراج رمزارز فعال هستند که با احتساب جمعیت کشور، عددی در حدود ۱۳ میلیون نفر را شامل میشود.»
بار سنگین یک دستگاه کوچک
نمونهای ساده از این مصرف زمانی روشن میشود که آن را با یک وسیله خانگی پر مصرف مقایسه کنیم. یک یخچال ساید، که ۲۴ ساعته روشن است، سالانه حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ کیلوواتساعت برق مصرف میکند. در مقابل، یک دستگاه ماینر در هر ساعت حدود ۳ کیلووات برق مصرف میکند؛ به این معنا که تنها ۱۰ ساعت فعالیت یک ماینر، معادل مصرف سالانه یک یخچال است. اگر این دستگاه بهصورت شبانهروزی فعال باشد، مصرف روزانه آن به حدود ۷۰ تا ۸۰ کیلوواتساعت میرسد؛ رقمی که معادل مصرف برق حدود ۱۰ واحد مسکونی در یک ماه است.
مجری طرح نظارت و ساماندهی استخراج رمزارز در شرکت توانیر، میگوید هر دستگاه ماینر بهطور متوسط ۳.۵ کیلووات برق مصرف میکند و مصرف ماهانه آن به حدود ۲۶۰۰ کیلوواتساعت میرسد؛ عددی که در مقایسه با مصرف متوسط ۲۵۰ تا ۳۰۰ کیلوواتساعت یک خانوار نشان میدهد یک ماینر بهتنهایی میتواند معادل مصرف برق چندین واحد مسکونی انرژی مصرف کند. همین موضوع باعث شده بسیاری از استخراجکنندگان برای تأمین برق دستگاهها به روشهای غیرمجاز متوسل شوند.
۱۵ تا ۲۰ درصد سهم ماینرها در ناترازی برق
برآوردها نشان میدهد که بین ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار دستگاه ماینر فعال در سراسر کشور وجود دارد؛ دستگاههایی که مجموع مصرف آنها بین ۱,۴۰۰ تا ۲,۴۰۰ مگاوات است.
برای کشوری که در پیک تابستان ۱۴,۰۰۰ تا ۱۵,۰۰۰ مگاوات ناترازی دارد، این میزان مصرف هم مهم است و هم اثرگذار. بر اساس برآوردها، مزارع غیرمجاز استخراج رمزارز بین ۵ تا ۱۶ درصد ناترازی برق را تشکیل میدهند؛ آنها عامل اصلی بحران نیستند، اما میتوانند وضعیت را از «قابل مدیریت» به «غیرقابل کنترل» برسانند.
بزرگنمایی یا کوچکنمایی نقش ماینینگ معمولاً ریشه در همین شرایط دارد. شبکه برق ایران با یک ناترازی ساختاری روبهروست: از فرسودگی نیروگاهها و رشد مصرف خانگی گرفته تا خشکسالی، فشار بر نیروگاههای برقآبی و سرمایهگذاری ناکافی در توسعه ظرفیت تولید. در چنین وضعیتی، هر بار اضافه دائمی میتواند نقش «ضربه آخر» را ایفا کند.
بار ماینرها نیز از همین جنس است؛ ثابت، ۲۴ ساعته و غیرقابلجابهجایی. آنها بحران را نمیسازند، اما شبکهای را که سالها بر لبه حرکت میکند، سریعتر به نقطه شکست نزدیک میکنند.
ماینینگ شاید علت اصلی ناترازی نباشد، اما یک عامل مؤثر و قابل مدیریت است؛ آن هم دقیقاً در زمانی که شبکه بیشترین فشار را تحمل میکند.
۳۰۰ میلیون تومان درآمد سالانه هر ماینر
برآوردها نشان میدهد مصرف لحظهای مزارع غیرمجاز استخراج رمزارز میتواند تا حدود ۲۵۰۰ مگاوات برسد؛ در حالی که مجموع برق تخصیصیافته به بخش رسمی تنها ۷۰۰ مگاوات برای ۳۵۰ مرکز مجاز است. فاصله میان این دو عدد تصویری از ابعاد فعالیت زیرزمینی در این حوزه ارائه میدهد؛ فعالیتی که در دورههای اوج مصرف، بهویژه در تابستان، فشار مضاعفی بر شبکه برق وارد میکند.
از نظر اقتصادی نیز استخراج رمزارز همچنان جذاب باقی مانده است. به گفته مجری طرح نظارت، ساماندهی و استخراج رمزارز شرکت توانیر «بهطور متوسط یک دستگاه معمولی ماینر، بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون تومان درآمد در سال خواهد داشت.»
در چنین شرایطی، پایین بودن هزینه تخلف در مقایسه با سود حاصل، بسیاری از فعالان را به ادامه فعالیتهای زیرزمینی ترغیب میکند. وزارت نیرو نیز اعلام کرده مصرف پنهان برق در این حوزه سالانه ۲ تا ۳ میلیارد دلار زیان به اقتصاد کشور وارد میکند؛ رقمی که علاوه بر هدررفت انرژی یارانهای، فشار بر نیروگاهها و شبکه توزیع را نیز دربر میگیرد. این رقم تنها مربوط به مصرف غیرقانونی است و هزینههای جانبی مثل تعمیرات و خاموشیها در آن لحاظ نشده است.
یکی از نشانههای اهمیت ایران در شبکه جهانی رمزارز هم جنگ ۱۲ روزه سال گذشته بود؛ جایی که اختلال ۱۲روزه اینترنت باعث شد نرخ پردازش جهانی بیتکوین تا ۲۰ درصد افت کند. همین اتفاق سهم ایران را تا ۵ درصد از کل استخراج جهانی تخمین زد؛ سهمی که عمدتاً از سمت مزارع غیرمجاز تأمین میشود.
شبکهای که زیرِ زمین جان میگیرد
با این حال، پرسش اصلی اینجاست که چرا با وجود برخوردهای گسترده، این فعالیت همچنان ادامه دارد؟
طی سالهای اخیر، دستگاههای نظارتی بارها ماینرهای غیرمجاز را توقیف کردهاند. تنها در چهل روز گذشته در شیراز، ۶۷ دستگاه ماینر از هفت مرکز غیرمجاز مجهز به اینترنت ماهوارهای کشف و ضبط شده است. این مراکز در منازل مسکونی، باغشهرها و سولههای صنعتی پنهان شده بودند. در مشهد نیز یک مزرعه استخراج در روف گاردن یک مجتمع مسکونی لوکس کشف شد که ارزش هفت دستگاه ماینر آن بیش از ۵ میلیارد ریال برآورد شده است.
انشعابهای برق غیرقانونی را قطع کردهاند و حتی طرحهای تشویقی با پاداشهای میلیاردی برای گزارش مردمی اجرا شده است. با این حال، گستردگی فعالیت زیرزمینی نشان میدهد که برخورد انتظامی بهتنهایی نتوانسته این بازار را مهار کند.
در برابر این حجم فعالیت غیررسمی، بخش قانونی ماینینگ سهم بسیار کوچکی دارد؛ تنها ۳۵۰ مرکز مجاز با مجموع مصرف حدود ۷۰۰ مگاوات. بسیاری از فعالان رسمی نیز بهدلیل تعرفههای بالای انرژی، محدودیتهای فصلی و نبود ثبات در دستورالعملهای حمایتی از این بازار خارج شدهاند؛ موضوعی که شکاف میان فعالیت قانونی و زیرزمینی را هر سال عمیقتر کرده است.
در تازهترین اقدام، وزارت نیرو دستورالعمل بازنگریشدهای را برای افزایش پاداش کشف مراکز استخراج غیرمجاز رمزارز ابلاغ کرده است و سقف کل پرداخت پاداش را از ۳۰۰ به ۳۲۰ میلیون تومان افزایش داده است. توانیر امیدوار است با تمرکز بر مراکز کوچک و پراکنده که بنا به اعلام وزارت نیرو، میانگین آنها کمتر از ۱۰ دستگاه است فرایند شناسایی سریعتر و مشارکت عمومی پررنگتر شود.