یک ماه است که در بازارهای تهران پدیدهای تازه شکل گرفته؛ جایی که سالها محل خرید و فروش دلار و یورو بود، حالا خودِ ریال هم به کالایی برای معامله تبدیل شده است. برخی معاملهگران حاضرند برای دریافت ایران چکهای ۵۰۰ هزار تومانی و یک میلیون تومانی، تا ۲۰ درصد بیشتر از ارزش واقعی آن پرداخت کنند؛ پدیدهای که نه تنها توجه بازار را جلب کرده، بلکه واکنش فقهی بانک مرکزی را هم به دنبال داشته است.
بررسیهای میدانی و گفتوگو با برخی دلارفروشان سبزهمیدان نشان میدهد اسکناسهای درشت ریالی، بهویژه ایرانچکهای یک میلیون تومانی و اسکناسهای ۵۰۰، ۲۰۰ و ۱۰۰ هزار تومانی، تقاضای بالایی پیدا کردهاند. خریداران در برخی موارد حاضرند برای بهدست آوردن این اسکناسها بین ۱۵ تا ۲۰ درصد بیشتر از مبلغ اسمی آن بپردازند.
اگر برای شما هم جای سؤال است که چرا افراد اسکناسها را با قیمت بالاتر خرید و فروش میکنند، میتوانید گزارش «چرا معاملهگران مرزی حاضرند برای تراولچک بهای بیشتری بپردازند؟» را در راهپرداخت بخوانید.
به بیان ساده، ممکن است فردی بستهای از اسکناسهای ۱۰۰ هزار تومانی به ارزش ۱۰ میلیون تومان تحویل دهد و در مقابل، ۱۲ میلیون تومان به صورت کارتبهکارت دریافت کند. همین اختلاف قیمت باعث شده نوعی بازار غیررسمی شکل بگیرد که در آن پول نقد خود به یک «کالا» تبدیل شده است. رواج این معاملات پرسشهایی را درباره مشروعیت آنها ایجاد کرده است.
حسین میثمی، دبیر شورای فقهی بانک مرکزی، در توضیح دیدگاه این شورا گفته است خرید و فروش اسکناس ریالی با قیمتی بالاتر از ارزش اسمی آن از نظر فقهی جایز نیست و در زمره «ربای معاملی» قرار میگیرد.
به گفته او، در فقه اسلامی زمانی که دو واحد پول یکسان با یکدیگر مبادله میشوند مانند ریال با ریال، معامله باید به صورت برابر و نقدی انجام شود و هرگونه افزایش در این مبادله مصداق ربا محسوب میشود.
بر این اساس، از نگاه شورای فقهی بانک مرکزی تفاوتی میان اسکناس نو یا کهنه، یا ایرانچکهای درشت و خرد وجود ندارد و هر نوع مبادله ریال با ریال که در آن توازن عددی رعایت نشود، از نظر شرعی قابل قبول نیست.
با وجود این موضعگیری، همچنان این پرسش مطرح است که چرا در بازار افرادی حاضرند برای دریافت اسکناس نقد بیش از ارزش آن پرداخت کنند. برخی گمانهزنیها به استفاده از پول نقد در معاملات غیررسمی، دور زدن محدودیتهای مالیاتی یا حتی فعالیتهای زیرزمینی اقتصادی اشاره دارد؛ مسائلی که میتواند دلیل شکلگیری چنین بازاری برای اسکناس ریالی باشد.