پیمان قاسم زاده، محقق حوزه فراگیری مالی / مهم نیست که از کدام بانک قصد دریافت وام دارید، امروزه بیشتر بانکها برنامههایی مبتنی بر امتیاز دارند. امتیازی که به ازای هر حساب بر اساس میزان گردش و یا موجودی آن محاسبه میشود و صاحب حساب بر اساس آن درخواست وام میکند. امتیازی که ممکن است با همین نام شناخته شود و در قالب سکه، الماس و… به مشتریان اعطا شود.
این یادداشت درباره نحوه دریافت وام از بانکی مشخص صحبت نمیکند، بلکه به شرح بازاری میپردازد که کمتر درباره آن صحبت است. در زمان نوشتن این یادداشت، گروههای زیادی در شبکههای اجتماعی تشکیل شدهاند که افراد در آن به خرید و فروش امتیاز بانکهای مختلف مشغولاند. در حالی که امتیاز وام یک بانک بین 165 تا 190 هزار تومان خرید و فروش میشود، امتیاز وام در بانکی دیگر حدود 400 هزار تومان قیمت دارد.
این بازار همانند بسیاری از بازارهای دیگر از 3 بازیگر اصلی تشکیل شده است:
- خریدارانی که برای اخذ وام نیاز به امتیاز بیشتر دارند.
- فروشندگانی که امتیاز مازاد خود را به فروش میرسانند. برخی حتی درآمد حاصل از فروش امتیاز را مجدد به حسابهای خود واریز میکنند تا مجدد امتیاز بیشتری دریافت کنند و به فروش برسانند.
- واسطهگرهایی که به عنوان حلقه امن میان خریداران و فروشندگان قرار میگیرند تا امنیت معامله را تضمین کنند.
قیمت هر امتیاز توسط عرضه و تقاضای همین بازیگران تعیین میشود. در حال حاضر به علت محدودیت اعمال شده توسط بانکها، یک امتیاز نمیتواند توسط افراد مختلف بارها خریداری و فروخته شود. در صورتی که این محدودیتها وجود نداشتند، هر امتیاز مانند یک کامودیتی عمل میکرد که دارای سه کارکرد «ذخیره ارزش»، «اندازهگیری ارزش» و «وسیله مبادله»| است.
ممکن است بسیاری از خوانندگان به کلاهبرداریهای بالقوه این بازارها فکر کنند، اما نکته جذاب ماجرا اینجاست که این بازارها به صورت خودتنظیمگر فعالیت میکنند؛ برای بسیاری از فعالان این بازار، حفظ تداوم آن به مراتب سودآورتر از آن است که با یک کلاهبرداری کوتاهمدت، اعتماد شکلگرفته را از بین ببرند.
نام این بازار را چه باید گذاشت؟ «بازار سیاه»، «بازار ثانویه»، «بازار اختیار دریافت وام بانکی» یا …؟ فارغ از هر نامی که بر آن گذاشته شود، میتوان این بازار را سازوکاری کارا برای تخصیص منابع دانست. این بازارها دریافت وام را برای افراد و کسبوکارهایی که به آن نیاز دارند، تسهیل میکنند و حتی تأثیر مستقیمی بر فراگیری مالی دارند.
اما این بازارها کارکرد دیگری هم دارند! در مواقعی که انتظارات تورمی در جامعه بالاست، افراد زیادی برای دریافت وام، به خرید امتیاز هجوم میآورند که منجر به افزایش قیمت هر واحد امتیاز میشود. افزایش قیمت امتیاز وام به این معناست که افراد انتظار دارند، سود حاصل از سرمایهگذاری و خرید کالاهای مختلف اعم از خودرو، لوازم خانگی، ارز و طلا، بیشتر از هزینه خرید این امتیازات باشد. بدیهی است که حتی اگر تحلیلهای اولیه درباره افزایش قیمت اشتباه باشد، با افزایش تقاضا و ورود منابع این وامها به بازار، باز شاهد افزایش قیمت خواهیم بود. از این رو، افزایش قیمت امتیاز وام میتواند سنجهای مناسب برای تحلیل انتظارات تورمی و احتمال افزایش قیمتها باشد.
هدف این یادداشت نه تعریف و تمجید از بازارها و نه تقبیح آنهاست، بلکه قصد دارد این بازارها را به رسمیت بشناسد تا درک بهتری از اقتصاد ایران به ما بدهد. قدم بعدی به عهده اقتصاددانان و متخصصین این حوزه است تا عواقب این بازارها بر اقتصاد را درک کنند و بر اساس آن اقدامات مقتضی را طراحی کنند.