سیدکمال انصاری، قائم مقام تجاری گروه فنآوا / در قرن بیستویکم، جنگها فقط در میدانهای فیزیکی رخ نمیدهند. همزمان با تحولات ژئوپلیتیک و تنشهای منطقهای، زیرساختهای دیجیتال کشورها نیز به بخشی از میدان رقابت و منازعه تبدیل شدهاند؛ از شبکههای بانکی و سامانههای انرژی گرفته تا پلتفرمهای ارتباطی و دادههای ملی. در چنین فضایی، امنیت سایبری دیگر صرفاً یک مسئله فنی یا فناوری نیست، بلکه به یکی از داراییهای راهبردی اقتصادها تبدیل شده است. برای کشورهایی که در معرض فشارهای بیرونی قرار دارند، حفاظت از زیرساختهای دیجیتال نه فقط یک ضرورت امنیتی، بلکه پیششرط تداوم فعالیت اقتصادی است. در چنین شرایطی، شاید بتوان از «اقتصاد در سنگرهای دیجیتال» سخن گفت؛ اقتصادی که بقا و رشد آن بیش از هر زمان دیگری به امنیت در فضای سایبری وابسته است.
اقتصاد دیجیتال طی دو دهه گذشته به یکی از مهمترین پیشرانهای رشد در جهان تبدیل شده است. تجارت الکترونیک، خدمات مالی دیجیتال، رایانش ابری، هوش مصنوعی و اقتصاد پلتفرمی ساختار بازارها را تغییر دادهاند و سهم فزایندهای از تولید ناخالص داخلی بسیاری از کشورها را به خود اختصاص دادهاند.
اما گسترش این اقتصاد یک پیامد مهم نیز داشته است: افزایش وابستگی اقتصادها به زیرساختهای دیجیتال. هرچه اقتصادها دیجیتالیتر میشوند، آسیبپذیری آنها در برابر حملات سایبری نیز بیشتر میشود. اختلال در شبکههای پرداخت، حمله به زیرساختهای انرژی، سرقت دادههای تجاری یا توقف فعالیت پلتفرمهای آنلاین میتواند خسارتهای اقتصادی گستردهای ایجاد کند.
امنیت سایبری؛ بخشی جداییناپذیر از زیرساخت اقتصادی است
در چنین شرایطی، امنیت سایبری از یک حوزه تخصصی فناوری اطلاعات به یک موضوع راهبردی در سیاستگذاری اقتصادی تبدیل شده است. بسیاری از کشورها اکنون امنیت سایبری را نهتنها بخشی از سیاستهای امنیت ملی، بلکه جزئی از راهبرد توسعه اقتصاد دیجیتال میدانند.
برای ایران نیز این مسئله اهمیت ویژهای دارد. در فضایی که تنشهای ژئوپلیتیک میتواند زیرساختهای اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد، تابآوری دیجیتال و امنیت سایبری میتواند به یکی از عناصر کلیدی در حفظ ثبات اقتصادی و حتی ایجاد فرصتهای تازه در اقتصاد دیجیتال تبدیل شود.
آمارهای جهانی نشان میدهد که اهمیت امنیت سایبری در اقتصاد دیجیتال به سرعت در حال افزایش است. بر اساس برآوردهای شرکتهای بینالمللی فناوری، هزینه جهانی جرایم سایبری تا سال ۲۰۲۵ ممکن است به بیش از ۱۰ تریلیون دلار در سال برسد؛ رقمی که آن را به یکی از بزرگترین تهدیدهای اقتصادی در جهان تبدیل کرده است.
همزمان، بازار جهانی امنیت سایبری نیز رشد چشمگیری را تجربه کرده است. گزارشهای صنعت فناوری نشان میدهد ارزش این بازار که در اوایل دهه ۲۰۱۰ حدود ۷۰ میلیارد دلار برآورد میشد، اکنون به بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار رسیده و انتظار میرود طی دهه آینده به چند صد میلیارد دلار افزایش یابد.
این روند تنها به کشورهای پیشرفته محدود نیست. در بسیاری از اقتصادهای نوظهور نیز سرمایهگذاری در امنیت سایبری به یکی از اولویتهای اصلی تبدیل شده است. برای مثال، در برخی کشورها بودجه امنیت سایبری دولتها طی یک دهه گذشته چند برابر شده است و شرکتهای بزرگ فناوری سرمایهگذاریهای قابل توجهی در این حوزه انجام دادهاند.
تجربه برخی کشورها نشان میدهد که امنیت سایبری میتواند حتی به یک مزیت اقتصادی تبدیل شود. برای مثال، در اسرائیل بخش امنیت سایبری به یکی از مهمترین صنایع فناوری تبدیل شده و دهها میلیارد دلار سرمایهگذاری در این حوزه جذب کرده است. در استونی نیز پس از حملات سایبری گسترده در دهه ۲۰۰۰، دولت این کشور سرمایهگذاری گستردهای در زیرساختهای امنیت دیجیتال انجام داد و امروز این کشور به یکی از پیشروترین اقتصادهای دیجیتال اروپا تبدیل شده است.
در ایران نیز با گسترش خدمات آنلاین، اهمیت امنیت سایبری بیش از گذشته افزایش یافته است. شبکه پرداخت الکترونیک کشور روزانه میلیونها تراکنش را پردازش میکند، پلتفرمهای آنلاین میلیونها کاربر دارند و بسیاری از خدمات دولتی و تجاری به فضای دیجیتال منتقل شدهاند. این تحولات نشان میدهد که امنیت سایبری اکنون به بخشی جداییناپذیر از زیرساخت اقتصادی کشور تبدیل شده است.
اگر اقتصاد دیجیتال را به یک شهر بزرگ تشبیه کنیم، امنیت سایبری دیوارها و سامانههای دفاعی این شهر است. بدون این زیرساخت دفاعی، توسعه اقتصادی در فضای دیجیتال با ریسکهای جدی مواجه خواهد شد.
برای ایران، شرایط جدید میتواند فرصتی برای بازنگری در راهبرد اقتصاد دیجیتال باشد؛ نوعی «ساعت صفر» برای طراحی مدلی که در آن تابآوری دیجیتال در مرکز سیاستگذاری قرار گیرد.
چهار گام برای تقویت امنیت سایبری در اقتصاد دیجیتال
نخستین گام در این مسیر، تقویت زیرساختهای امنیت سایبری است. توسعه مراکز عملیات امنیتی، ارتقای سامانههای دفاع سایبری و سرمایهگذاری در فناوریهای امنیت اطلاعات میتواند تابآوری زیرساختهای حیاتی اقتصادی را افزایش دهد.
دومین گام، توسعه سرمایه انسانی در حوزه امنیت سایبری است. در سطح جهانی، کمبود متخصصان امنیت سایبری به یکی از چالشهای اصلی شرکتها و دولتها تبدیل شده است. سرمایهگذاری در آموزش نیروی انسانی متخصص میتواند ایران را به یکی از بازیگران منطقهای در این حوزه تبدیل کند.
سومین مسیر، تبدیل امنیت سایبری به یک صنعت صادراتی است. بسیاری از خدمات امنیت سایبری—از تحلیل تهدید و آزمون نفوذ گرفته تا توسعه نرمافزارهای امنیتی—قابلیت ارائه در بازارهای بینالمللی را دارند. در صورتی که اکوسیستم شرکتهای فناوری در این حوزه تقویت شود، امنیت سایبری میتواند به یکی از حوزههای نوظهور صادرات خدمات دیجیتال تبدیل شود.
چهارمین عامل، همافزایی میان دولت، بخش خصوصی و اکوسیستم استارتاپی است. تجربه کشورهای موفق نشان میدهد که رشد صنعت امنیت سایبری معمولاً نتیجه همکاری نزدیک میان دانشگاهها، شرکتهای فناوری و نهادهای سیاستگذار است.
در چنین مدلی، امنیت سایبری دیگر صرفاً یک هزینه دفاعی نیست، بلکه به سرمایهای تبدیل میشود که میتواند نوآوری، اشتغال و حتی صادرات فناوری را تقویت کند.
جهان در حال ورود به مرحلهای است که در آن مرز میان امنیت و اقتصاد بیش از هر زمان دیگری کمرنگ شده است. زیرساختهای دیجیتال اکنون ستون فقرات بسیاری از فعالیتهای اقتصادی هستند و حفاظت از این زیرساختها به یک ضرورت راهبردی تبدیل شده است.
برای ایران نیز تحولات اخیر میتواند نقطهای برای بازاندیشی در مسیر توسعه اقتصاد دیجیتال باشد. اگر امنیت سایبری نه صرفاً به عنوان یک ضرورت دفاعی، بلکه به عنوان یک دارایی اقتصادی و فناوری دیده شود، میتواند به یکی از پایههای شکلگیری نسل جدیدی از اقتصاد دیجیتال در کشور تبدیل شود.
در چنین سناریویی، سنگرهای دیجیتال تنها خطوط دفاعی نخواهند بود؛ بلکه میتوانند به سکوی پرتابی برای نوآوری، رشد و حضور فعالتر در اقتصاد دیجیتال جهانی تبدیل شوند.