نمادنگارهها (logo) را میتوان فشردهترین جملهای تلقی کرد که یک سازمان درباره خودش میگوید؛ جملهای بیکلام، اما پرمعنا. وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات بیش از ۱۵۰ سال قدمت دارد. در طول این سالها بارها نمادنگاره این سازمان متناسب با نیازهای ارتباطی هر دوره و جایگاه این وزارتخانه تغییر کرده است. تحلیل روند دگرگونی نشانههای وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات نشان میدهد که هر تغییر ظاهری با تحولات عمیقتر در مأموریتها، ساختارها و فناوریهای ارتباطی همزمان بوده است.
بررسی این نمادها و نشانهها، از آن جهت مهماند که لایههای تاریخی، فرهنگی و فناورانه هویت این وزارتخانه را در قالبی نوین ارائه کرده است. به همین دلیل، در این گزارش مجموعهای از نمادها و نشانههای بصری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات جمعآوری و به بررسی سیر تغییر و تحولات آنها در طول تاریخ این وزارتخانه پرداختهایم.
دوره قاجار
در این بخش، نمادنگارههای پستخانه و تلگرافخانه ایران، بهعنوان ریشههای وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات بررسی شدهاند. این نمادنگارهها از دل نمونههای تاریخی دوره قاجار (تصاویر، تمبرها و نامهها) به دست آمدهاند.
یک؛ نشان روی کلاه نیروهای پست: نشان «غلام پستخانه مبارکه ایران» از معدود شواهد بهجامانده از دوره پیش از تأسیس وزارت پست در سال ۱۲۵۹ شمسی در زمان ناصرالدین شاه قاجار است.
نماد «شیر و خورشید» و «تاج سلطنتی» و متن ساده این نمونه، از عناصر به کار رفته در این نشان است که روی کلاه نیروهای پست قرار گرفته است.
دو؛ برچسب مخصوص بستههای پستی خارجی: این برچسبها که با عنوان «اداره جلیله پستخانه مبارکه ایران؛ دارالخلافه طهران» در بوداپست به چاپ رسیدهاند، در دوره ناصرالدین شاه قاجار، بر روی پاکتهای پست بینالمللی ایران قرار داشتند (تصویر برچسب مربوط به سال ۱۲۵۹ شمسی است).
نماد «شیپور»، «شیر و خورشید» و «تاج سلطنتی» در این نشان به کار رفته است.
سه؛ تمبر صدمین سال تأسیس قاجاریه: این تمبر که به سال ۱۲۷۳ شمسی مربوط است، توسط «پست ممالک محروسه ایران» منتشر شده بود.
این تمبر، از نخستین نمونههایی است که در آن نشان «پاکت نامه» به کار رفته است.
چهار؛ تمبر مالیه «تلگرافخانه مبارکه تبریز»: این تمبر پس از ورود تکنولوژی تلگراف، تأسیس تلگرافخانهها در ایران و در سال ۱۲۹۹ شمسی منتشر شده است.
این تمبر نیز جزو اولین نمونههایی است که در آن نماد «الکتریسیته» (بهعنوان نشانهای از تلگراف) به کار رفته است.
دوره پهلوی اول
در این بخش، نمادنگارههای پستخانه و تلگرافخانه و شرکت تلفن ایران، بهعنوان ریشههای وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات بررسی شدهاند. این نمادنگارهها از دل نمونههای تاریخی دوره پهلوی (تصاویر، سربرگها و نقوش برجسته) به دست آمدهاند.
یک؛ نشان سربرگ گواهی پایان تحصیلات علمی از «اداره تلگراف بیسیم»: در این گواهی سربرگی سازمانی به کار رفته است که در آن نشان وزارتخانه مربوطه به سال ۱۳۰۶ شمسی وجود دارد.
در این نشان، نمادهای «شیر و خورشید»، «تاج سلطانی»، علامت «الکتریسیته» و تایپوگرافی نام وزارتخانه به کار رفته است.
دو؛ نقشبرجسته سردر «عمارت پست و تلگراف» رشت: در نقشبرجسته سردر این عمارت (مربوط به دهه اول قرن ۱۴ خورشیدی) نشانهای وجود دارد که نشاندهنده همنشینی تدریجی هویتهای جداگانه پست و تلگراف در یک ساختار واحد است.
در این نشان، هر دو نماد «شیپور» و «الکتریسیته» بهعنوان نمادهای پست و تلگراف به کار رفته است.
سه؛ نشان سربرگ «شرکت کل تلفن ایران»: این نشان در نامهای رسمی از شرکت ملی تلفن در سال ۱۳۰۸ شمسی یافت شده است.
این نشان تنها شامل نماد «تلفن» است که نشان میدهد در آن زمان هنوز بهطور کامل «شرکت تلفن» با «شرکت پست و تلگراف» ادغام نشده و این شرکت، هویتی جداگانه داشته است.
دوره پهلوی دوم
در ادامه، نمادنگارههای «وزارت پست و تلگراف و تلفن»، بهعنوان ساختار اولیه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات بررسی شدهاند. این نمادنگارهها از دل نمونههای تاریخی دوره پهلوی (تصاویر، سربرگها و نشانهای مناسبتی و ویژه) به دست آمدهاند.
یک؛ نشان سربرگ تلگرامویژه «وزارت پست و تلگراف و تلفن»: این طرح گرافیکی که به تلگرامویژهای در سال ۱۳۲۹ شمسی تعلق دارد، نشان میدهد که شرکتهای «تلفن» و «پست و تلگراف» ادغام شده و وزارت پست و تلگراف و تلفن را به وجود آوردهاند.
در این نشان، برای اولین بار، نماد «آنتن بیسیم» در کنار «شیپور» و «تاج سلطنتی» به کار رفته است.
دو؛ نشان سربرگ «کانون کارمندان فنی وزارت پست و تلگراف و تلفن»: این سربرگ در سندی متعلق به سال ۱۳۲۹ شمسی یافت شده است.
این نشان را نماد «آنتن بیسیم»، «الکتریسیته»، «شیپور» و تایپوگرافی نام وزارتخانه تشکیل داده است.
سه؛ نشان اختصاصی «وزارت پست و تلگراف و تلفن»: در سال ۱۳۳۱ شمسی، نخستین نشان اختصاصی این وزارتخانه طراحی شده است.
در این نشان، برای اولین بار نماد «کبوتر نامهرسان» در کنار «نامه»، «آنتن بیسیم»، «الکتریسیته»، «تلفن» و تایپوگرافی در «کره ارتباطی» به کار گرفته شده است. نماد «کبوتر نامهرسان» جایگزین نماد قدیمی «شیپور» به شمار میرود.
چهار؛ نشان اختصاصی «وزارت پست و تلگراف و تلفن»: در سال ۱۳۳۶، نشان اختصاصی این وزارتخانه بازطراحی شد.
نشان جدید شامل نماد «شیپور»، «آنتن بیسیم» و «تلفن» در کنار تایپوگرافی بوده است.
پنج؛ نشان مناسبتی «وزارت پست و تلگراف و تلفن»: همزمان با برگزاری جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران، نشان اختصاصی وزارتخانه «پست و تلگراف و تلفن» بار دیگر تغییر کرد.
در این نشان، نمادهای «شیپور»، «آنتن بیسیم» و «تلفن» به کار رفته است. همچنین برای اولین بار نماد «ارابه چاپار» و تایپوگرافی انگلیسی در این نشان حضور دارد.
شش؛ نشان گرافیکی «وزارت پست و تلگراف و تلفن»: در سال ۱۳۴۶، یک بروشور سهلتی به مناسبت مراسم سالروز تاجگذاری محمدرضا پهلوی منتشر شد که در میان آنها، نشان گرافیکی جدیدی مرتبط با «وزارت پست و تلگراف و تلفن» آمده است.
این نشان شامل نمادهای «آنتن بیسیم»، «کره ارتباطی»، «امواج رادیویی» و تایپوگرافی بوده است. برای اولین بار نماد «ماهواره» در این نشان به کار رفته است.
دوره پس از انقلاب اسلامی
در این بخش، نمادنگارههای وزارت پست و تلگراف و تلفن، بهعنوان هویت نوین وزارتخانه پس از انقلاب، و نیز وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات بررسی شدهاند. این نمادنگارهها به عنوان نشان (لوگو) رسمی وزارتخانه معرفی شدهاند.
یک؛ نشان اختصاصی «وزارت پست و تلگراف و تلفن»: پس از انقلاب اسلامی، وزارتخانه که پس از چند سال لوگوی اختصاصی نداشت، در سال ۱۳۷۷ شمسی با این تایپوگرافی هویت خود را بازطراحی کرد.
در این نشان، تنها از تایپوگرافی استفاده شده و هیچ گونه نماد دیگری در آن به کار نرفته است.
دو؛ نشان اختصاصی کنونی «وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات»: در سال ۱۳۸۳ شمسی، نام وزارتخانه به «وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات» تغییر کرد و در پی آن، این وزارتخانه برای چند سال لوگوی اختصاصی نداشت.
سرانجام در سال ۱۳۹۲، نشان کنونی وزارتخانه که شامل تایپوگرافی و نماد «پرچم ایران» بود، بهعنوان لوگوی رسمی این وزارتخانه طراحی شد.